نقش کلیدی «خیارات» در مدیریت ریسک‌های قراردادی

استراتژی خروج

محمد طاهری ـ مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران

آموزش حقوق قراردادها «1»

پیش‌گفتار:

* توجه: واجب است برای درک و یادگیری مفهوم خیارات ابتدا 3 مورد زیر را بدانید:

1ـ حقوق جمع حق است و دانش‌آموختگان رشته حقوق به شناسایی «حق‌هایی» می‌پردازند که قانون به اشخاص جامعه اِعطاء کرده است؛ به عنوان نمونه یک شخص در زمینه انعقاد قراردادهای خود باید بداند دارای چه اختیارات (حق‌هایی) است تا به این ترتیب از طریق آگاهی و دانستن از حق‌ها و اختیاراتی که قانون به او اعطاء کرده است، از قراردادی که امضا می‌کند به سود و منفعت برسد نه این که در اثر جهل و ندانستن این حق‌ها و اختیارات قانونیش درگیر رفت و آمد در راهروهای دادگستری شده و دچار هدر رفت زمان و سرمایه‌اش شود.

2ـ در عالم حقوق «عقد»، «قرارداد»، «مقاوله‌نامه»، «عهدنامه»، «موافقت‌نامه»، «توافقنامه» و «معامله» به صورت کلی دارای معنای مشابهی بوده و همگی بیانگر یک معنای واحد هستند؛ بنابراین هر کجا که از واژه توافق استفاده شده بود به معنای قرارداد است و برعکس. (لازم به ذکر است که بررسی تخصصی‌تر واژگان مذکور در این مقال نمی‌گنجد.)

3ـ در عالم حقوق، قراردادها و توافقات دسته‌بندی‌های متفاوتی دارند؛ از یک منظر قراردادها به دو دسته «لازم» و «جایز» تقسیم می‌شوند. قرارداد جایز قراردادی است که هر یک از طرفین هر وقت که بخواهد این حق و اختیار را دارد که به صورت یک طرفه قرارداد را فسخ کند مگر آن که به طریقی این حق از آنها گرفته شده باشد (سلب و ساقط شده باشد)؛ مانند قرارداد وکالت که در آن هر یک از وکیل و موکل در هر زمان اختیار به هم زدن و فسخ قرارداد را دارند. لازم به بیان است که قراردادهای وکالت، ودیعه، عاریه و مضاربه جایز هستند و سایر قراردادها لازم می‌باشند. اما قرارداد لازم چیست؟

 قرارداد لازم آن است که هیچ یک از طرفین معامله، حق و اختیار فسخ قرارداد را نداشته باشد مگر در موارد معینه با اجتماع شرایط قانونی برای یکی از طرفین یا هر دو طرف، خیارات قانونی ثابت شده باشد. اما منظور از خیار در قراردادها چیست؟

مقدمه:

تمامی انسان‌های جامعه به صورت روزمره و به اقتضای امور خود و بر حسب نیازشان نیاز به امضای قراردادهای گوناگونی دارند؛ مانند قرارداد فروش ماشین، قرارداد اجاره منزل، قرارداد کار، قرارداد پیمانکاری، قرارداد ضمانت، قرارداد مزارعه و … بنابراین آگاهی از «حقوق قراردادها» برای هر عضو جامعه بسیار ضروری است؛ چراکه بر این باور هستم که پیشگیری از پشیمانی در دادگاه همواره عاقلانه‌تر و بسیار کم‌هزینه‌تر می‌باشد.

یکی از حق‌هایی که قانون‌گذار در زمینه قراردادها برای اشخاص جامعه در نظر گرفته است، «خیار» است که در این یادداشت به توضیح آن خواهیم پرداخت.

بارها و بارها پیش آمده است قراردادی را امضا کرده‌اید که داخل آن عبارت‌هایی چون «خیار غَبن فاحش» و«اسقاط کافه خیارات» وجود داشته و شما بدون دانستن معنای این عبارات قرارداد را امضا کرده‌اید و حسب مورد به احتمال زیاد دچار دردسرهای طولانی مدتی شده‌اید. تا به حال فکر کرده‌اید که یکبار برای همیشه معنای خیار را یاد بگیرید؟

خیار چیست و چه کاربردی در قراردادها دارد؟

خیار یک کلمه عربی به معنی «اختیار» بوده و جمع آن «خیارات» است. در اصطلاح حقوقی خیار حقی است که برای هر یک از طرف‌های یک قرارداد لازم و یا برای یکی از آنها که به وسیله آن می‌تواند قرارداد را به هم بزند.

اسقاط کافه خیارات یعنی چه ؟

به این معناست که طرفین یک قرارداد هرگونه خیار را که در زمان انعقاد قرارداد یا پس از آن پدید خواهد آمد را از خود سلب و ساقط می‌کنند و به این ترتیب دیگر اختیار به‌هم‌زدن قرارداد را نخواهند داشت. قانونگذار اجازه چنین عمل حقوقی را به موجب ماده 448 قانون مدنی داده است.

حال که با مفهوم خیارات آشنا شدید، به بررسی خیار غبن در قانون مدنی می‌پردازیم و در یادداشت‌های بعدی دیگر اقسام خیارات را توضیح خواهیم داد.

خیار غَبن:

فرض کنید ماشینی را  به ارزش 2 میلیارد تومان خریداری کرده‌اید در حالی که که قیمت حال حاضر و عرفی آن ماشین 1 میلیارد تومان است. حال شما به عنوان خریدار چه حق و اختیاراتی دارید؟ برای جلوگیری از ضایع شدن حقوق خود چه کاری می‌توانید انجام دهید؟ در این جا قانونگذار  خیار غبن را به عنوان یک حق و یک ابزار دفاعی به شما اعطاء کرده است.

غبن در لغت به معنای «خدعه و نیرنگ» است و در اصطلاح «خیار غبن اختیاری است که قانونگذار به متضرر از یک معامله یا یک قرارداد اعطاء کرده است که می‌تواند به استناد آن قرارداد را به‌هم زده و فسخ کند یا به همان شکل قبول نماید.» خیار غبن برای جبران ضرر ناشی از وجود اختلاف فاحش بین قیمت واقعی مورد معامله و قیمت مورد توافق طرفین وضع شده است. همچنین غبن در صورتی فاحش است که در عرف جامعه قابل چشم‌پوشی و گذشت نباشد.

برای ایجاد خیار غبن و استناد به آن اجتماع شرایط زیر لازم است:

1ـ قرارداد به صورت صحیح بسته شده باشد و دارای شرایط صحت قراردادی باشد.

2ـ وجود غبن فاحش برای یکی از طرفین قرارداد.

3ـ عالم نبودن طرف مَغبون (زیان دیده/طرفی که به او ضرر وارد شده است) به وجود غبن در معامله.

دقت داشته باشید که ندانستن و عدم آگاهی طرفی که متضرر شده است (به اصطلاح جهل مغبون) برای اثبات خیار غبن شرط است. به بیان واضح‌تر طرف مقابل باید و باید از این اختلاف قیمت آگاهی نداشته باشد. در صورت آگاهی مغبون در حین معامله، خیار غبن به عنوان یک حق به او تعلق نمی‌گیرد و قابلیت استناد ندارد.

خیار غبن تنها خیاری است که منتفی شدن مبنای آن، یعنی ضرر طرف مغبون، موجب ساقط شدن و از بین رفتن خیار نمی‌شود. به استناد ماده 421 قانون مدنی: «اگر کسی که طرف خود را مغبون کرده است تفاوت قیمت را بدهد، خیار غبن ساقط نمی‌شود؛ مگر این که مغبون به اخذ تفاوت قیمت رضایت دهد.» بر اساس ملاک این ماده اگر بعد از قرارداد خرید/فروش قیمت کالای مورد معامله بر اساس نوسانات بازار خود به خود افزایش یابد به طوری که ضرر مشتری برطرف گردد، باز هم خیار غبن مشتری محفوظ است و می‌تواند قرارداد را به‌هم زده و فسخ کند. برای مثال اگر در فرض فوق قیمت ماشین خود به خود در اثر افزایش نرخ ارز به 2 میلیارد تومان برسد، خریدار همچنان می‌تواند قرارداد را فسخ کند مگر آن که فروشنده با پرداخت تفاوت قیمت رضایت او را به دست آورد.

اگر کسی در معامله مغبون شد در چه صورتی حق فسخ معامله دارد؟

به استناد ماده 420 قانون مدنی خیار غبن فوری است. به این معنا که به محض آگاهی از ضرر در معامله باید فوری اقدام به فسخ معامله کرد. به عبارت دیگر بعد از آن که دارنده خیار غبن به وجود خیار و لزوم اعمال فوری آن آگاه شد، باید فورا به استفاده از خیار اقدام کند و تاخیر در اعمال خیار غبن باعث از بین رفتن آن است.

مشاوره حقوقی کاربردی در مورد عقد اجاره:

در تمامی قراردادها و توافقات خویش قبل از ورود به جزئیات فنی، اصلی‌ترین رکن را فراموش نکنید: «هیچ توافق شفاهی مهمی را نپذیرید». تمام آنچه که بین شما و طرف مقابل گفتگو می‌شود ـ از تاریخ تحویل عین ملک تا تعهدات تعمیراتی جزئی ـ باید کلمه به کلمه در متن قرارداد درج شود.

مثال: تصور کنید مالک به شما قول می‌دهد که حتما در هفته اول، کولر آپارتمان را سرویس خواهد کرد. شما بر اساس این قول شفاهی، قرارداد را امضا می‌کنید. دو ماه می‌گذرد و با رسیدن گرمای طاقت‌فرسای تابستان، متوجه می‌شوید کولر به طور کامل خراب است و مالک از انجام تعمیرات خودداری می‌کند. در اینجا، به دلیل شفاهی بودن توافق، شما سند محکمی برای اثبات ادعای خود در دادگاه ندارید و ممکن است مجبور شوید هزینه سنگین تعمیر را خودتان متقبل شوید. حالا اگر همین قول ساده در بندی از قرارداد با این مضمون ذکر شود: «موجر متعهد می‌گردد حداکثر تا دو هفته پس از انعقاد قرارداد نسبت به سرویس و تعمیر کامل کولر گازی واقع در پذیرایی اقدام نماید»، شما دارای یک سند قانونی قابل استناد هستید.

راه‌های ارتباطی با نویسنده برای طرح سوالات حقوقی خود و دانستن نکات حقوقی کاربردی :

بله : @law_mtaheri

ایتا:@mtaheri_law

تلگرام: @mtaheri_law

پیامک: 4720-786-0912

(مشاوره تخصصی در زمینه تنظیم و اصلاح انواع قراردادها و اداره حرفه‌ای و سلامت امور شرکت‌های تجاری)