از کارگر تا کارآموز؛ حقوق شما در قانون کار چیست؟

محمد طاهری ـ کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران، متخصص حقوق قراردادها و شرکت‌های تجاری

مقدمه

«قانون کار» یکی از اساسی‌ترین قوانین حمایتی در جامعه است که رابطه میان کارگر و کارفرما را تنظیم می‌کند. اما پرسش اصلی اینجاست که چه کسانی مشمول این قانون می‌شوند؟ و اگر مشمول نیستند، چه مقرراتی بر روابط کاری آنان حاکم است؟ کارگر کیست؟ حمایت قانون کار از چه کسانی آغاز می‌شود؟ چه افرادی خارج از شمول این قانون هستند؟ حقوق و تکالیف کارفرمایان چیست؟ قرارداد کارآموزان در قانون کار چه ویژگی‌هایی دارد؟ کارگاه چه تعریفی در قانون کار دارد؟ 

برای یادگیری پرسش این سوالات و نکات قانونی کاربردی قانون کار این یادداشت را تا انتها دنبال کنید.

بر اساس ماده ۱ و ۵ قانون کار، کلیه‌ی کارگران، کارفرمایان، کارگاه‌های تولیدی، صنعتی، خدماتی و کشاورزی مشمول این قانون هستند. اما پرسش اصلی اینجاست که «کارگر» از نگاه قانون چه ویژگی‌هایی دارد؟

تعریف کارگر

طبق ماده ۳ قانون کار، هرکس در مقابل دریافت حق‌السعی (اعم از مزد، حقوق، سهم سود یا سایر مزایا) به دستور کارفرما کاری را انجام دهد، کارگر محسوب می‌شود.

به بیان ساده‌تر، هرگاه دو شرط اصلی دریافت دستمزد به هر طریق و تبعیت سازمانی در جهت انجام اموری  برقرار باشد، به چنین شخصی کارگر اطلاق می‌شود.

نکات کلیدی و کاربردی برای تشخیص عبارت هستند از :

1ـ عنوان شغلی تاثیری ندارد؛ چه کارمند، روزمزد، پیمانکاری یا هر عنوان دیگر؛ مهم انجام کار تحت نظر کارفرما است.

2ـ شخص حقوقی کارگر محسوب نمی‌شود؛ فقط افراد حقیقی می‌توانند کارگر محسوب شوند.

3ـ طبیعت کار ملاک است، نه نام قرارداد؛ حتی اگر قرارداد شما «پیمانکاری» یا «مشاوره» باشد، اما تحت دستور مستقیم کارفرما کار کنید، مشمول قانون کار خواهید بود.

4ـ افرادی که تحت پوشش قوانین استخدامی خاص (مانند نیروهای مسلح، مشمولین قانون مدیریت خدمات کشوری) قرار دارند، معمولا تابع مقررات جداگانه‌ و خاص خود هستند.

5ـ شناسایی وضعیت خود به عنوان «کارگر». اولین گام برای استفاده از حمایت‌های قانونی نظیر حقوق پایه، مرخصی، بازنشستگی و پوشش تامین اجتماعی است.

6ـ قبل از امضای هرگونه قرارداد کاری، از مطابقت آن با قانون کار اطمینان حاصل کنید.

در ادامه بررسی قانون کار، باید به این نکته مهم توجه داشت که برخی افراد و فعالیت‌ها به طور خاص از شمول این قانون مستثنی شده‌اند. بر اساس ماده ۱۸۸ قانون کار، این موارد شامل سه گروه اصلی می‌شوند:

1ـ مشمولین قوانین خاص استخدامی

کارکنان دولت که تحت قانون استخدام کشوری یا سایر مقررات خاص (مانند قوانین استخدامی نیروهای مسلح، شهرداری‌ها، مجلس شورای اسلامی و نهادهای انقلابی) هستند.

* نکته کلیدی: افرادی که مطابق قانون کار در دستگاه‌های دولتی استخدام می‌شوند، کارگر محسوب شده و مشمول قانون کار خواهند بود.

2ـ کارگاه‌های خانوادگی

کارگاه‌هایی که کارگران آن فقط صاحب کار، همسر و خویشاوندان نسبی درجه یک (پدر، مادر، فرزندان) باشند.

به محض استخدام هر فرد خارج از این حلقه (حتی خواهر، برادر یا نوه)، کارگاه از شمول استثنا خارج شده و تابع کامل قانون کار می‌گردد.

با این حال، این کارگاه‌ها همچنان موظف به رعایت مقررات ایمنی و بهداشت کار هستند.

3ـ فعالیت‌های خاص در بخش کشاورزی

برخی فعالیت‌های کشاورزی، دامداری، پرورش آبزیان و جنگلداری ممکن است با تصویب هیأت وزیران از شمول بخشی از مقررات قانون کار معاف شوند.

اگر در یکی از این گروه‌ها قرار دارید، برای اطمینان از حقوق و تعهدات قانونی خود، باید به قوانین خاص مربوطه مراجعه کنید. در غیر این صورت، تقریبا تمامی افراد شاغل در بازار کار، تحت حمایت قانون کار قرار می‌گیرند.

مسئولیت کارفرما و پیمانکار

کارفرما شخصی است حقیقی یا حقوقی که کارگر به حساب او کار می‌کند و در قراردادهای پیمانکاری که صاحب پروژه انجام موضوع فعالیت را به پیمانکار واگذار می‌کند، پیمانکار اصلی مسئول رعایت قانون کار است و اگر پیمانکار به تعهداتش عمل نکند، کارفرمای اصلی مسئول پرداخت مطالبات کارگران خواهد بود. به همین منظور ضروری است پیش از تنظیم قراردادهای پیمانکاری حتما با یک متخصص حوزه قراردادها مشورت کنید .

کارگاه در قانون کار

کارگاه محلی است که کارگر تحت نظر کارفرما در آن کار می‌کند.

تغییر مالکیت کارگاه (فروش، ارث، ادغام) تاثیری در قراردادهای قطعی کارگران ندارد و کارفرمای جدید تعهدات قبلی را می‌پذیرد.

کارآموزی از نگاه قانون کار

کارآموز در قانون کار

طبق  قانون کار، کارآموز به افراد ذیل اطلاق می‌شود:

الف ـ کسانی که فقط برای فراگرفتن حرفه خاص، بازآموزی یا ارتقاء مهارت برای مدت معین در مراکز کارآموزی و یا آموزشگاه‌های آزاد آموزش‌ می‌بینند.

ب ـ افرادی که به موجب قرارداد کارآموزی به منظور فراگرفتن حرفه‌ای خاص برای مدت معین که زاید بر سه سال نباشد، در کارگاهی معین به‌کارآموزی توام با کار اشتغال دارند، مشروط بر آن که سن آنها از 15 سال کمتر نبوده و از 18 سال تمام بیشتر نباشد.

ویژگی‌های قرارداد کارآموزی

حداکثر مدت این قرارداد ۳ سال بوده و ساعات کار روزانه 6 ساعت است. حقوق این افراد می‌تواند کمتر از حداقل دستمزد معمول باشد. کارفرمایان موظف هستند حتی اگر دستمزد کارآموز کم باشد، حق بیمه را بر اساس حداقل دستمزد پرداخت کنند .

نکته کلیدی برای کارآموزان

قرارداد کارآموزی باید شامل مشخصات کامل طرفین، سن کارآموز، میزان دستمزد، مدت آموزش و شرایط فسخ قرارداد باشد. عدم رعایت این موارد از سوی کارفرما قابل پیگیری قانونی است.

* هشدار جدی: بعضی از کارفرمایان از عنوان «کارآموز» برای دور زدن قانون کار و پرداخت دستمزد پایین استفاده می‌کنند. اگر کار شما ماهیتا شغل کامل است، نه صرفا یادگیری، باید طبق قانون کار با شما رفتار شود .

برای ارتباط با نویسنده و دریافت نکات حقوقی کاربردی روزمره به آیدی @Mtaheri_law  در تلگرام پیام دهید.