عدم‌النفع

سودی که قرار بود برسد اما نرسید!

محمدطاهری ـ مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران

اگر نویسنده با ناشر قرارداد ببندد و ناشر کتاب را به‌موقع منتشر نکند، چه می‌شود؟آیا ناشر فقط باید تعهد خود را انجام دهد یا باید خسارت هم بپردازد؟ اگر نویسنده ادعا کند «اگر کتابم چاپ می‌شد، سود می‌کردم»، این سود از دست‌رفته قابل مطالبه است؟

و اصولاً «عدم‌النفع» یعنی چه و چه تفاوتی با خسارت ناشی از عدم انجام تعهد دارد؟

در این یادداشت حقوقی کوتاه یک رأی مهم دادگاه تجدیدنظر تهران را بهانه قرار می‌دهیم تا این پرسش‌ها را پاسخ دهیم و ببینیم در چنین اختلافاتی چه حقوقی برای نویسندگان و ناشران متصور است.

پرونده‌ای که موضوع این رأی بوده میان نویسنده و ناشر شکل گرفته است. نویسنده با ناشر قرارداد چاپ و نشر چند عنوان کتاب منعقد کرده بود. به ادعای نویسنده، ناشر به تعهدات خود عمل نکرده و کتاب‌ها را به‌موقع منتشر نکرده است. به همین دلیل، خواهان (نویسنده) از دادگاه دو درخواست داشت:

1ـ الزام ناشر به انجام تعهد و چاپ کتاب‌ها

2ـ مطالبه خسارت ناشی از عدم انجام تعهد

رأی دادگاه بدوی چه بود؟

دادگاه بدوی پس از جلب نظر کارشناس و بررسی اسناد:

— ناشر را به چاپ و تحویل کتاب‌ها طبق قرارداد محکوم کرد

— و همچنین ناشر را به پرداخت خسارت ناشی از عدم انجام تعهد محکوم نمود.

کارشناسان گفته بودند که اگر کتاب‌ها چاپ و فروخته می‌شد، نویسنده از هر صفحه مبلغی سود می‌برد و با فروش تعداد مشخصی نسخه، مبلغی قابل توجه عاید او می‌گردید. بر همین مبنا دادگاه بدوی خسارت را محاسبه و حکم به پرداخت آن داد.

اما در تجدیدنظر چه اتفاقی افتاد؟

دادگاه تجدیدنظر، موضوع را به دو بخش جدا کرد:

1ـ الزام به چاپ و نشر کتاب‌ها

2ـ پرداخت خسارت مالی به نویسنده

در بخش اول، رأی دادگاه بدوی را تأیید کرد؛ یعنی ناشر موظف شد تعهد خود را اجرا کند و کتاب‌ها را منتشر نماید. اما در بخش دوم ماجرا متفاوت بود. دادگاه تجدیدنظر اعلام کرد:

خسارتی که کارشناس محاسبه کرده در واقع سودی است که نویسنده «ممکن بود در آینده به دست آورد و هنوز محقق نشده است.

به این نوع خسارت در حقوق، اصطلاحاً «عدم‌النفع» گفته می‌شود.

عدم‌النفع یعنی چه؟

عدم‌النفع یعنی سود یا منفعتی که احتمال می‌رفت شخصی در آینده به دست آورد، اما به دلیل رفتار دیگری آن سود به دست نیامد.

مطابق ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی:

— عدم‌النفع به طور کلی قابل مطالبه نیست مگر در موارد خاصی که قانونگذار صریحاً اجازه داده باشد.

بنابراین دادگاه تجدیدنظر گفت: سود احتمالی ناشی از فروش کتاب محرومیت از منفعت آینده است و نه خسارت واقعی و بالفعل.

به همین دلیل حکم خسارت ناشی از عدم چاپ کتاب نقض شد و فقط الزام به چاپ و تحویل کتاب‌ها باقی ماند.

همچنین دادگاه اشاره کرد که در قرارداد میان طرفین، شرط خسارت تأخیر یا عدم انجام تعهد پیش‌بینی نشده بود و نویسنده نیز دلیل کافی بر ورود خسارت واقعی ارائه نکرده است. در نتیجه، مطالبه خسارت رد شد.

مثال کاربردی:

فرض کنید خیاطی تعهد می‌کند تا برای مغازه‌داری ۱۰۰ دست لباس ظرف سه ماه بدوزد. اگر خیاط کار را تحویل ندهد، مغازه‌دار می‌گوید:

اگر لباس‌ها آماده می‌شد، آن‌ها را می‌فروختم و سود می‌کردم. این سود، هنوز به دست نیامده و قطعی نبوده است. شاید فروش می‌رفت، شاید نه. این همان عدم‌النفع است و معمولاً قابل مطالبه نیست.

اما اگر مغازه‌دار ثابت کند:

— به علت نداشتن لباس، مجبور شده خسارت قراردادی به مشتریان بدهد

— یا هزینه‌ای اضافه پرداخته

— یا کالای جایگزین را گران‌تر خریده

این‌ها خسارت واقعی و بالفعل هستند و امکان مطالبه‌شان بیشتر است.

جمع‌بندی کاربردی برای خواننده

این رأی یک پیام مهم برای نویسندگان، ناشران و حتی سایر فعالان اقتصادی دارد:

1ـ الزام به انجام تعهد (مثلاً چاپ کتاب) قابل مطالبه است

2ـ اما سود احتمالی آینده معمولاً قابل مطالبه نیست

3ـ آنچه اهمیت دارد «خسارت واقعی و مستند» است نه سود فرضی

توصیه‌های عملی مهم :

— هنگام تنظیم قرارداد نشر، شرط خسارت تأخیر یا عدم انجام تعهد درج شود.

— میزان خسارت را می‌توان به صورت وجه‌التزام مشخص کرد.

— نویسندگان برای ادعای خسارت باید دلایل روشن ورود ضرر واقعی ارائه کنند.

— ناشران نیز باید به زمان‌بندی قرارداد پایبند باشند تا با دعوا روبه‌رو نشوند.

در یک جمله:

اگر تعهدی انجام نشود، اجرای تعهد قابل مطالبه است؛ اما سودی که ممکن بود در آینده به دست آید، در بیشتر موارد «عدم‌النفع» محسوب شده و قابل مطالبه نیست.

برای طرح سوالات حقوقی خود و ارتباط با نویسنده به آیدی زیر در تلگرام پیام دهید:

@Mtaheri_law