فرار از آلزایمر

آنچه باید راجع به تقویت حافظه دانست

ا. امیردویوانی

یکی از کسل‌کننده‌ترین گونه‌های لطیفه‌ها آنهایی است که به فراموشکاری میانسالان و کهنسالان ربط دارد. با سر و صدای زیادی که اخیرا دست‌اندرکاران رسانه‌ها در زمینه‌ها زوال عقل پیری (آلزایمر) به راه انداخته‌اند، لطیفه‌هایی از این دست، بیشتر موجب نگرانی و دلمشغولی‌ آدمیان می‌شود؛ چرا که این پرسش را در ذهن ایشان مطرح می‌سازد که آیا امکان دارد نسیانشان در مورد محل قرار دادن شیئی همچون عینک یا نام دوستی که هم‌اکنون با وی دیدار کرده‌اند، زنگ خطر اولیه‌ای از بیماری یاد شده باشد یا نه.

افراد عملا همزمان با افزایش سن، شروع به از کف دادن بخشی از حافظه‌ کوتاه‌مدت خود می‌کنند. فرضیات گوناگونی پیرامون علت این مساله هست. پاره‌ای پژوهش‌ها حاکی از آنند زنانی که دوران یائسگی را از سر می‌گذرانند، بیشتر در معرض فراموشی‌اند چون بدنشان، خود را با مقادیری اندکی استروژن سازگار می‌کند. داروهای تنظیم فشار خون، ضدحساسیت (آنتی‌هیستامین) یا حتی قرص‌های برنامه غذایی (رژیمی) احتمالا تاثیر ناگواری بر حافظه دارد. میگساری نیز بر این عضو اثر منفی می‌گذارد.

مسلما عادات خوب بهداشتی به نگهداری و حفظ حافظه یاری می‌کنند، اما مغز در سنین بالا احتمالا نیاز به کارهای فزون‌تر دارد تا پیوسته فعال و آماده برجا ماند.

اگر 50 سال یا بیشتر دارید، ممکن است گاه پیش آمده که افت توانستنتان در به خاطر آوردن موضوعات و چیزها را دریافته‌اید. شاید یادتان نیست که چه موقع دوان دوان وارد انباری شدید، یا اسامی یاران یا کسانی را که در یک میهمانی با اینان برخورد کرده‌اید، از یاد ببرید.

در عین حالی که بیشتر مردم با افزایش سن، متوجه دگرگونی‌هایی در حافظه می‌شوند، اما فقط در صدد اندکی تقریبا 10 درصد 65 ساله‌ها ـ گرفتار زوال عقل حقیقی می‌گردند که به واقع افت جدی و پیشرونده‌ حافظه و توانایی‌های شناختی است. این فقدان چشمگیر عملکرد ذهنی نه به سبب سالمندی بلکه حاصل اختلالات عضوی، لطمه‌‌ها یا مرض عصبی می‌باشد. عادات بهداشتی نیکو مدد می‌کنند که کارکرد شناختی محفوظ شده و از خطر زوال عقل کاسته شود.

بررسی‌ها نمایان ساخته‌اند که چنانچه بانوان جسما فعال باشند، استراحت بسنده کرده و خوب بخوابند، سیگار نکشند، از روابط اجتماعی پسندیده‌ای برخوردار باشند، باده‌گساری نکنند و از غذاهای پر رشته (گیاهی) یا چربی اشباع شده و تراچربی (ترانس‌ها) کمتر سود بجویند، کمتر به افت شناختی یا زوال عقل دچار می‌شوند، عوارض مشکلات جسمی یا داروها، در زنانی که به پزشک رجوع می‌کنند، کمتر است.

دگرگونی‌های طبیعی مربوط به سن در مغز، از سرعت بعضی فرایندهای شناختی می‌کاهند و فراگیری مطالب جدید یا تمرکز ذهنی و عدم پراکندگی آن را تا اندازه‌ای دشوار می‌سازند. مشکلات زودگذر در حافظه (کلید را کجا گذاشته‌ام؟) بیشتر پیش می‌آیند. این قبیل تغییرات، طبیعی قلمداد می‌گردند، اما ممکن است مایوس‌کننده باشند. مژده مسرت‌بخش این که به علت چند دهه پژوهش، بیشتر ما می‌توانیم ذهنمان را به یاری راهبردهای ثابت شده متکی به خویش، روشن‌تر و فعال‌تر سازیم.

مغز چگونه اطلاعات را ذخیره می‌کند؟

اطلاعات در بخش‌های گوناگون حافظه انسان ذخیره می‌شود. «حافظه کوتاه‌مدت» اطلاعات مربوط به چند لحظه تا چند دقیقه قبل را ذخیره می‌کند؛ مثلا نام شخصی که چند لحظه پیش ملاقات کرده است.

«حافظه نزدیک» اطلاعات مربوط به چند دقیقه تا چند ساعت پیش را ذخیره می‌کند، به عنوان مثال هنگامی که در وسط روز از کسی بپرسند: «صبحانه چه خورده‌ای؟»

حافظه درازمدت یا «دور» اطلاعات مربوط به چندین ساعت قبل تا سال‌ها پیش را در خود ذخیره می‌کند؛ مثلا خاطرات کودکی.

پیری بر مغز چه تاثیری می‌گذارد؟

از 20 سالگی به بعد گاهی فرد، شماری از یاخته‌ها (سلول‌ها)ی مغزش را از کف می‌دهد. همچنین بدنش تدریجا مقدار کمتری مواد شیمیایی مورد نیاز یاخته‌ها را می‌سازد. هرچه سن او بالاتر رود، این تغییرات فزونی یافته و چه بسا بر حافظه‌اش اثر گذارد.

پیری بر شیوه ذخیره شدن اطلاعات در مغز انسان هم تاثیر می‌نهد و یادآوری اطلاعات انباشته شده دشوارتر می‌شود.

حافظه کوتاه مدت و حافظه‌ دور معمولا تحت تاثیر پیری قرار نمی‌‌گیرند. ولی حافظه نزدیک احتمالا متاثر می‌شود. بنابراین ممکن است نام افرادی را که به تازگی ملاقات کرده‌اید، از یاد ببرید، ولی این تغییرات عادی محسوب می‌شوند.

بیماری‌های مختل‌کننده حافظه عبارتند از: مرض قند(دیابت)، پرفشاری خون، آپنه (قطع تنفس)، افسردگی، کم‌کاری تیروئید و عدم تعادل میزان آهن بدن.

چه کارهایی برای کمک به یادآوری موضوعات می‌توان انجام داد؟

ـ فهرستی از اموری که باید انجام دهید، تهیه کنید.

ـ یک روال ثابت برای کارهایتان ترتیب داده و از آن پیروی کنید.

ـ تداعی برقرار کنید (چیزها را در ذهنتان به هم مرتبط کنید)، مثلا برای کمک به یافتن جاها، نقاط شاخصی را در ذهن داشته باشید.

ـ قرارها و وعده‌هایتان را با جزئیات در تقویم بنگارید.

ـ وسایل مهم همانند کلیدهایتان را همواره در یک جا بگذارید.

ـ هنگامی که افراد جدیدی را ملاقات می‌کنید، نام‌هایشان را تکرار نمایید.

ـ کارهایی را انجام دهید تا ذهنتان فعال بماند.

وقتی یک کلمه سر زبانتان است، اما به یادش نمی‌آورید، چه باید کرد؟

این وضع معمولا تنها یک نقص‌گذاری حافظه است. تقریبا همیشه این واژه را با گذر زمان به یاد خواهید آورد. این پدیده با افزایش سن رایج‌تر می‌شود. این نقص ممکن است بسیار آزاردهنده شود، ولی معمولا مشکلی جدی به حساب نمی‌آید.

علل دیگر مشکلات حافظه چیست؟

بسیاری از علل دیگر غیر از پیری ممکن است مشکلات حافظه را ایجاد کند. این علل شامل افسردگی، زوال عقل (بیماری که در آن نقصان شدید برگشت‌ناپذیر حافظه و تفکر به وجود می‌آید مانند (بیماری آلزایمر)، عوارض جانبی داروها، سکته‌های مغزی، ضربه سر و اعتیاد به الکل

چگونه می‌توان فهمید که مشکلات حافظه جدی است یا نه؟

مشکلات حافظه زمانی جدی است که زندگی روزمره شما را مختل سازد. اگر گهگاهی اسامی را فراموش می‌کنید، احتمالا عارضه مهمی ندارید؛ ولی اگر در به یاد آوردن انجام کارهایی که بارها پیش از این انجام داده بودید، دچار اشکال شده‌اید، در یافتن محلی که اغلب به آن می‌روید، ناتوان گشته‌اید یا در انجام دادن اموری که باید مراحل متوالی در آن رعایت کرد همانند تبعید از یک شیوه‌نامه با اشکال مواجه شده‌اید، ممکن است مشکل شما جدی‌تر باشد .

یک تفاوت دیگر میان مشکلات عادی حافظه و زول عقل ـ که یک اختلاف وخیم و برگشت‌پذیر حافظه به حساب می‌آید ـ این است که نقصان‌های عادی حافظه در طول زمان بدتر نمی‌شوند. ولی نقصان حافظه در زوال عقل طی چندین ماه تا چندین سال سپری پیش‌رونده و شدیدتر می‌شود.

در موارد اختلال حافظه ممکن است برای خودمان مشکل باشد که ارزیابی دقیقی از وضع خود به عمل آوریم.

در این‌گونه حالات پیرامون نگرانی‌هایتان با پزشک خانوادگی خود رایزنی کنید. او می‌تواند تشخیص دهد که این مشکلات حافظه عادی است یا به یک بیماری افسردگی یا مصرف داروی معینی مربوط می‌شود.

بیماری زوال عقل پیری (آلزایمر) چگونه بر حافظه اثر می‌گذارد؟

این بیماری با تاثیر گذاشتن بر حافظه نزدیک آغاز می‌شود. در ابتدا فرد مبتلا به آلزایمر حتی جزئیات کوچک مربوط به گذشته‌های دور خود را به یاد دارد، ولی نمی‌تواند وقایع را مکالمات اخیر مربوط به چند ساعت تا چند روز گذشته را به خاطر آورد. در طول زمان با پیشرفت بیماری، همه بخش‌های حافظه دچار اختلال می‌شود.

مشکلات حافظه که نمی‌توان آنها را به پیری عادت نسبت داد عبارتند از؛

ـ فراموش کردن چیزهایی که اغلب با آنها سر و کار دارید.

ـ از یاد بردن انجام اموری که به دفعات سابقا به آن دست زده‌اید.

ـ اشکال در یاد گرفتن چیزهای جدید.

ـ تکرار کردن عبارات یا ماجراها در جریان یک مکالمه واحد

ـ مشکل پیدا کردن در نحوه صرف پول

ـ ناتوانی در پیگیری مسیر وقایع روزمره.