شرایط تعیین داور

محمد طاهری ـ مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران

(قسمت دوم)

فرض کنید پیمانکار ماشین‌آلات سنگین در یک شرکت هستید و پس از اجرای کامل و مطلوب تعهدات قراردادی خود پس از گذشت 6 ماه از اتمام مدت قرارداد هنوز موفق به دریافت تمام مطالبات قراردادی خود نشده‌اید و حدود دو میلیارد تومان از مطالبات شما باقی مانده است؛ قصد  پیگیری حقوقی دارید و به همین منظور از طریق طرح دعوا در دادگاه صالح  متوجه می‌شوید که برای اقامه دعوا باید 5/3 درصد از 2 میلیارد مطالبه (یعنی حدود 70 میلیون تومان) را به عنوان هزینه دادرسی به دولت پرداخت کنید و حداقل یک ماه منتظر باشید تا نوبت رسیدگی شما در دادگستری فرا برسد. این در حالی است که حکم به نفع شما صادر شود و شما اعتراضی نسبت به آن نداشته باشید؛ چرا که در صورت اعتراض به حکم مجدد باید هزینه دادرسی پرداخت کنید و مجدد در صف انتظار قرار بگیرید. در این لحظه سوالی که برای شما مطرح می‌شود این است که آیا راهی وجود داشت که کم‌هزینه‌تر، سریع‌تر و تخصصی‌تر باشد؟ پاسخ سوال شما مثبت است؛ داوری.

در دنیای پرتلاطم کسب و کارها و قراردادها می‌توان از طریق قرارداد داوری اختلافات را به شکلی کم‌هزینه‌تر، تخصصی‌تر و سریع‌تر حل و فصل نمود. به این صورت که طرفین قرارداد به شکلی اصولی، حرفه‌ای و منطبق بر قانون مدنی و آیین دادرسی مدنی توافق می‌کنند که در صورت بروز اختلافات ناشی از قرارداد، آنها را به داور ارجاع بدهند.

در عصر حاضر با توجه به گسترش و افزایش اختلافات و منازعات و همچنین با توجه به طولانی و پرهزینه بودن فرایند دادرسی، نقش و اهمیت قرارداد داوری بیش از پیش پررنگ‌تر می‌شود. البته قرارداد داوری مانند هر قرارداد دیگری نیازمند مشاوره با اهل فن و متخصص در این حوزه است و نباید بدون دارا بودن دانش کافی اقدام به انعقاد چنین قراردادی نمود. به همین منظور صاحب این قلم بر آن شد تا در مورد قرارداد داوری صحبت کند و برای این مقصود در یادداشت پیشین در مورد نکات حقوقی مواردی مطرح و توضیح داده شد:

ـ چه کسی داور را انتخاب می‌کند؟

ـ چگونه اختلافات خود را به داوری ارجاع دهیم؟

ـ در قراردادهای بین‌المللی چگونه باید داور انتخاب کنیم؟

ـ داوری در اختلافاتی که یک طرف آن دولت است دارای چه ساز و کارهایی است؟

ـ چه موضوعاتی قابلیت ارجاع به داوری دارند؟ چه موضوعاتی قابلیت ارجاع به داوری ندارند؟

ـ آیا هر شخص را به عنوان داور می‌توان انتخاب کرد؟

ـ جایگاه ماده 190 قانون مدنی در انعقاد قرارداد داوری کجاست؟

اما در این یادداشت و در ادامه نکات قبلی در به پرسش‌های زیر در مورد داوری پاسخ می‌دهیم:

1ـ چه مواردی باید در قرارداد داوری قید گردد؟

2ـ در یک قرارداد داوری چگونه داور را انتخاب کنیم؟

3ـ در چه مواردی قرارداد داوری منحل شده و از درجه اعتبار ساقط می‌شود؟

در یک قرارداد داوری چه مواردی باید آورده شود؟

1ـ موضوع داوری: در قرارداد داوری باید موضوع داوری به صورت شفاف و دقیق مشخص شده باشد.

2ـ مدت داوری: دقت کنید که تعیین مدت شرط صحیح بودن قرارداد داوری نیست ولی توصیه می‌شود که مدت در قرارداد داوری تعیین شود؛ بنابراین تعیین مدت الزامی نیست. مدت داوری توسط طرفین مشخص می‌شود. اگر مدت داوری مشخص نشده باشد، مدت آن سه ماه و ابتدای آن از روزی است که موضوع برای انجام داوری به داور یا  داوران ابلاغ می‌شود. این مدت با توافق طرفین قابل تمدید است. ابتدای مدت داوری به صورت دقیق‌تر و شفاف‌تر به این ترتیب است:

حالت اول: در صورتی که طرفین خودشان داور تعیین کرده باشند، ابتدای مدت داوری از زمان قبول داوری توسط داوران و ابلاغ به آن‌هاست.

حالت دوم: اگر طرفین خود داور تعیین نکنند و در صورتی که دادگاه داور را انتخاب کند، ابتدای مدت داوری از زمان ابلاغ به تمام داوران است.

حالت سوم: در صورتی که در اثر استعفا یا امتناع یکی از داوران، داور جدیدی انتخاب شده باشد، ابتدای مدت داوری از زمان قبولی توسط داور جدید آغاز می‌شود.

ممکن است در ذهن خواننده تاکنون این پرسش مطرح شده باشد که اگر مدت قرارداد داوری رعایت نشود، قانونگذار چه حکمی را تعیین کرده است؟ در پاسخ به این پرسش باید بیان نمود که: هر یک از طرفین می‌تواند ظرف بیست روز بعد از ابلاغ رای داور از دادگاهی که دعوا را ارجاع به داوری کرده یا دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد، حکم به بطلان رای داور را بخواهد که در این صورت دادگاه مکلف است به درخواست رسیدگی کرده و هرگاه رای داور پس از انقضای مدت داوری صادر و تسلیم شده باشد حکم به بطلان آن دهد و تا رسیدگی به اصل دعوا و قطعی شدن حکم به بطلان، رای داور متوقف می‌ماند.

3ـ مشخصات طرفین و داور یا داوران: تعیین داور شرط صحیح بودن قرارداد داوری نیست ولی توصیه می‌شود در جهت شفافیت بیشتر توافقات، اقدام به تعیین داور در قرارداد داوری نمایید. در صورتی که در قرارداد داوری تعداد داور معین نشده باشد و طرفین نتوانند در تعیین داور یا داوران به توافق برسند، هر یک از طرفین باید یک نفر داور اختصاصی معرفی و یک نفر به عنوان داور سوم به صورت مشترک انتخاب نمایند؛ بنابراین انتخاب داور نیز الزامی نیست.

در یک قرارداد داوری داور چگونه انتخاب می‌شود؟ (حالت‌های انتخاب داور)

داوری در قرارداد می‌تواند به یک نفر سپرده شود؛ مثلا طرفین توافق می‌کنند در صورت بروز اختلاف یک نفر را به عنوان داور تعیین کنند یا اصلا همان ابتدا در قرارداد تعیین کنند. همچنین داوری می‌تواند به صورت سه نفره باشد به این صورت که هر طرف داور اختصاصی خود را داشته باشد و یک داور هم به اتفاق نظر هر طرف و به صورت اشتراکی باشد. با این مقدمه به بیان انتخاب داور در حالت‌های زیر می‌پردازیم:

1ـ توسط طرفین: در صورتی که در قرارداد داوری تعداد داور معین نشده باشد و طرفین نتوانند در تعیین داور یا داوران توافق کنند، هر یک از طرفین باید یک نفر داور اختصاصی معرفی و یک نفر به عنوان داور سوم به صورت مشترک تعیین نمایند. در هر مورد که داور یا داوران به وسیله طرفین انتخاب می‌شوند، انتخاب کننده مکلف است قبولی داوران را کسب کند. ولی داوران الزامی به قبولی ندارند اما پس از قبولی دارای مسئولیت هستند. چرا که داوری یک توافق است و برای این که توافقات دارای اثر حقوقی باشند نیازمند کسب رضایت هستند.

2ـ انتخاب توسط شخص دیگر غیر از طرفین قرارداد:

ثالث (دیگری) می‌تواند شخص حقیقی یا حقوقی باشد و الزام قانونی برای تعیین داور به صورت قرعه ندارد. ثالث انتخاب کننده مکلف است قبولی داوران را کسب کند ولی داوران الزامی به قبولی ندارند اما پس از قبولی دارای مسئولیت هستند.

3ـ انتخاب توسط دادگاه با این توضیحات که:

حالت اول) ممکن است طرفین، انتخاب داور را به دادگاه صلاحیت‌دار واگذار کنند؛ در صورتی که طرفین نسبت به دادگاه معینی برای انتخاب داور به توافق نرسند، دادگاه صلاحیت‌دار برای انتخاب داور دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد.

حالت دوم) ممکن است طرفین در صورت بروز اختلاف نخواهند یا نتوانند در معرفی داور اختصاصی خود اقدام کنند. در این صورت طرف مقابل مکلف است ظرف 10 روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه داور خود را معرفی و یا در تعیین داور ثالث توافق نماید. اگر تا انقضای مدت 10 روزه فوق اقدامی نشود، ذینفع می‌تواند حسب مورد برای تعیین داور به دادگاه مراجعه کند.

حالت سوم) ممکن است در قرارداد داوری ارجاع اختلاف به یک نفر داور پیش‌بینی شده باشد و طرفین در تعیین آن یک نفر نتوانند به توافق برسند، و یا اصلا داور اختصاصی یکی از طرفین فوت کند یا استعفا دهد و طرف مقابل نخواهد جانشین او را معرفی کند، و یا انتخاب داور به شخص ثالث واگذار شده باشد و او از انجام این کار خودداری کند، طرف مقابل می‌تواند از طرف دیگر تقاضا کند ظرف مدت 10 روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه نسبت به انتخاب داور اقدام کند. در صورتی که پس از گذشت مدت مذکور اتفاقی نیفتاد، طرف مقابل می‌تواند از دادگاه صلاحیت‌دار برای انتخاب داور درخواست کند.

حالت چهارم) نسبت به امری که از طرف دادگاه به داوری ارجاع شده است در صورت استعفای یکی از داوران یا خودداری از صدور رای توسط یکی از داوران و یا عدم حضور در جلسه داوری 2 بار پشت سرهم توسط یکی از داوران، دو داور دیگر به موضوع  رسیدگی و رای صادر خواهند کرد.

موارد انحلال قرارداد داوری

1ـ توافق طرفین: این مورد باید به صورت کتبی صورت بگیرد.

2ـ فوت یا حجر یکی از طرفین: دقت داشته باشید فوت یا حجر یکی از طرفین و نه داوران باعث انحلال قرارداد داوری است. حجر مانند اینکه طرف مقابل مجنون شود. همچنین فوت داور سبب انحلال قرارداد داوری نمی‌شود و طرف مقابل مکلف به تعیین داور جدید است که پیشتر در سطور بالا احکامش توضیح داده شد.

3ـ داور تعیین شده تمایلی به داوری نداشته باشند: هرگاه طرفین توافق کنند که در صورت بروز اختلاف بین آنها شخص معینی داوری کند و آن شخص قبول نکند و طرفین بر سر داور به توافق نرسند، رسیدگی به اختلاف در صلاحیت دادگاه صلاحیت‌دار است.

4ـ غیر ممکن بودن داوری: به عنوان مثال داوری در زمینه جرم و جنایت، ورشکستگی، ازدواج، طلاق

5ـ از بین رفتن موضوع داوری: به عنوان مثال موضوع داوری، ملک تحت تصرف مستاجر است که تحت مالکیت موجر بوده ولی در اثر زلزله از بین می‌رود.

آن چه در یادداشت بعدی یاد می‌گیرید:

ـ قواعد رسیدگی در داوری

ـ صدور رای توسط داور

ـ اجرای رای داور

ـ اعتراض به رای داور

ـ حق‌الزحمه داور

برای طرح سوالات حقوقی خود به آیدی نویسنده در پیام‌رسان ایتا یا تلگرام به نشانی زیر پیام دهید:

@mtaheri_law

منابع:

ـ قانون آیین دادرسی مدنی

ـ انتشارات مشاهیر، کتاب سریع خوان آیین دادرسی مدنی، سیدسجاد سید جعفری.