خودکشی، تجلی فیزیکی مرگ روانی است

گروه اجتماعی ـ معصومه حسینی: مرگ‌های خودخواسته یا خودکشی یک آسیب اجتماعی بسیار جدی در کشور است که بسیاری از افراد جامعه به نوعی با آن درگیر هستند. در حال حاضر با وجود افزایش روزافزون مشکلات اقتصادی و اجتماعی و حتی فرهنگی، این آسیب اجتماعی در حال فروپاشی خانوادها است.

در جدیدترین اظهارنظر که از سوی معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور اعلام شده است، زنان سه برابر بیشتر از مردان اقدام به خودکشی می‌کنند اما نرخ مرگ‌ومیر ناشی از خودکشی در مردان سه برابر بالاتر است که این تفاوت عمدتا به دلیل روش‌های انتخاب شده برای خودکشی است به این معنا که مردان معمولا برای خودکشی به سراغ روش‌های خشن‌تری می‌روند که به مرگ قطعی منجر شود.

سیدحسن موسوی چلک تاکید می‌کند در برخی موارد، افرادی که اقدام به خودکشی می‌کنند، هیچ‌گونه تشخیص رسمی اختلال روانی نداشته‌اند؛ بنابراین نمی‌توان گفت هر فردی که خودکشی می‌کند، بیمار روانی است یا الزاما اختلال روانی دارد. این موضوع نشان می‌دهد که خودکشی یک مشکل صرفا فردی نیست، بلکه باید در چارچوب یک نگاه سیستماتیک، فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد.

وی اعلام کرده که مسائل اقتصادی، فشارهای اجتماعی، احساس ناکارآمدی، شکست‌های مکرر در حوزه‌های شغلی و فردی، فقدان مهارت‌های مقابله با بحران و حتی شرایط محیطی و خانوادگی همه در بروز افکار و اقدام به خودکشی دخیل هستند. فشارهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در مناطق مختلف کشور، به ویژه در شمال‌غرب و برخی استان‌ها تاثیر مستقیم بر نرخ خودکشی دارد. برای مثال، در برخی مناطق به دلیل تابوهای اجتماعی، نرخ طلاق پایین است اما نرخ خودکشی بالاست که نشان‌دهنده فشارهای فرهنگی و روانی ویژه است.

معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور در شهریور ماه امسال اعلام کرد: میزان خودکشی در قزوین، و چند استان کشور طی این ۱۹ سال روند افزایشی داشته و بیشترین میزان خودکشی در بازه زمانی یاد شده در سال‌های ۹۷ و ۹۸ و با نرخ 2/6 در ۱۰۰ هزار جمعیت و کمترین میزان در سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۶ با نرخ 2/4 در ۱۰۰ هزار جمعیت بوده است. به‌طور کلی میزان خودکشی در کشور از 2/4 در ۱۰۰ هزار جمعیت در سال ۸۰ به 2/6 در ۱۰۰ هزار جمعیت در سال ۹۸ رسید به‌طوری که با رشد حدود ۴۴ درصدی خودکشی در این ۱۹ سال روبرو بوده‌ایم.

کارشناس ارشد روانشناسی درگفت‌وگو با ولایت در مورد عوامل موثر در اقدام به خودکشی می‌گوید: عوامل زیادی در اقدام به خودکشی دخیل هستند، یکی از این موارد عوامل روانی ـ فردی است که یکی از مهم‌ترین علل اقدام به خودکشی است شامل: اختلالات روانی، سوءمصرف مواد و متاسفانه در سال‌های اخیر مصرف الکل و مشروبات الکلی، سابقه اقدام قبلی به خودکشی و مشکلات شخصیتی و مهارت‌های ضعیف مقابله می‌باشد.

ابراهیمی ادامه می‌دهد: دومین علت خودکشی در جامعه امروز ایران عوامل اجتماعی ـ اقتصادی است که مهم‌ترین آن بیکاری و مشکلات مالی، فقر و نابرابری اقتصادی، مشکلات مسکن و عدم امنیت معیشتی و مشکلات مرتبط با ازدواج (خصوصا در جوانان) است.

وی با تاکید بر نقش مهم عوامل خانوادگی و بین فردی در بروز این آسیب می‌افزاید: تعارضات خانوادگی شدید، خشونت خانگی، طلاق یا جدایی و انزوای اجتماعی و تنهایی از جمله مواردی است که در اقدام به خودکشی نقش دارد.

این کارشناس ارشد روانشناسی به عوامل فرهنگی و محیطی اشاره و تصریح می‌کند: فشارهای اجتماعی و انتظارات فرهنگی، محدودیت‌های آزادی‌های فردی، مشکلات هویتی (به ویژه در جوانان) و استرس‌های ناشی از تحولات سریع اجتماعی. از عوامل فرهنگی ـ محیطی است که در این آسیب اجتماعی نقش دارد.

وی در ادامه به تفاوت جنسیتی در آمار خودکشی اشاره و اظهار می‌کند: نرخ اقدام موفق به خودکشی در مردان ایرانی بالاتر است و نرخ اقدام به خودکشی (تلاش‌های ناموفق) در زنان بیشتر گزارش شده است.

ابراهیمی درباره دلایل تفاوت جنسیتی در اقدام به خودکشی می‌گوید: در مردان فشار بیشتر برای تامین معاش خانواده، انتظارات اجتماعی بالاتر در نقش «نان‌آور» و روش‌های انتخابی کُشنده‌تر (حلق‌آویز کردن، سلاح گرم) و تمایل کمتر به کمک خواهی برای مشکلات روانی مشهود است. اما در زنان فشارهای ناشی از تبعیض‌های جنسیتی، محدودیت‌های اجتماعی بیشتر و خشونت خانگی بالاتر و افسردگی پس از زایمان و مشکلات مرتبط با باروری بیشتر دیده می‌شود.

ابراهیمی در ادامه به علل خودکشی در افراد متاهل اشاره و بیان می‌کند: مشکلات اقتصادی خانواده، فشار مضاعف تامین مالی خانواده، مشکلات ارتباطی و زناشویی، فقدان مهارت‌های ارتباطی موثر و همچنین مسائل فرهنگی ـ اجتماعی نظیر فشار برای حفظ ظاهر خانواده در جامعه، ناتوانی در طلاق به دلیل محدودیت‌های قانونی یا اجتماعی و ازدواج‌های اجباری یا بدون آمادگی از دلایل خودکشی در افراد متاهل است.

وی دلیل افزایش خودکشی در افراد متاهل را در ۴ مورد خلاصه می‌کند و می‌گوید: تشدید مشکلات اقتصادی در سال‌های اخیر، تغییر انتظارات از زندگی زناشویی و کاهش تاب‌آوری روانی نسل‌های جدید و از همه مهم‌تر کاهش حمایت‌های خانوادگی گسترده است.

این کارشناس ارشد روانشناسی در خصوص راهکارهای پیشگیری و کاهش خودکشی اظهار می‌کند:

ابتدا در سطح فردی و خانوادگی و با افزایش آگاهی عمومی درباره سلامت روان و آموزش مهارت‌های حل مساله و مقابله با استرس می‌توان اقدامات موثری برای پیشگیری اولیه انجام داد.

در سطح اجتماعی ـ اقتصادی نیز با  ایجاد شبکه‌های حمایتی اجتماعی و توسعه برنامه‌های کاهش فقر و ایجاد اشتغال و همچنین بهبود دسترسی به خدمات سلامت روان کمک شایانی به پیشگیری از اقدام به خودکشی خواهد کرد.

ابراهیمی تصریح می‌کند: سطح نظام سلامت که وظیفه دولت و گروه‌های مردم نهاد است؛ با گسترش خدمات مشاوره و روان‌درمانی ارزان یا رایگان، آموزش پزشکان عمومی در شناسایی علائم هشدار خودکشی و ایجاد خطوط تلفنی بحران در دسترس محقق خواهد شد.

این کارشناس ارشد روانشناسی تاکید می‌کند: خودکشی یک مساله چندعاملی است که نیازمند رویکردی جامع، همدلانه و مبتنی بر شواهد است. قضاوت یا ساده‌انگاری در تحلیل این پدیده پیچیده می‌تواند به حاشیه راندن آسیب‌دیدگان و خانواده‌های آنها بی‌انجامد.