از بایندر تا تنگسیری

محمدرضا رجایی‌پور

تقدیم به شهیدان قهرمان نیروی دریایی ارتش و سپاه و دریادار «حبیب‌ا… سیاری» چهره ماندگار تفنگ‌داران دریایی.

در تاریخ نظامی ایران شاید هیچ بخشی به اندازه نیروی دریایی چنین مسیر پر پیچ‌ و خمی را پشت سر نگذاشته باشد. نیرویی که از روزهای آغازین نوسازی ارتش در دوران پهلوی اول با فرماندهی دریادار «غلامعلی بایندر» شکل گرفت و تا دوره کنونی با فرماندهی دریادار «علیرضا تنگسیری» در قالب نیروی دریایی سپاه پاسداران دستخوش تغییراتی بنیادین شد. دهه ۱۳۱۰ خورشیدی زمانه‌ای بود که ایران تازه به‌ سوی نوسازی نظامی قدم بر می‌داشت. بایندر افسر جوان و تحصیل‌کرده مأموریت داشت تا سازمانی منسجم و کارآمد برای دفاع دریایی کشور بنا کند. او از همان ابتدا بر آموزش نیروها؛ ایجاد پایگاه‌ها و گسترش ساختار فرماندهی تمرکز کرد. فاصله میان ایده و اجرا برای او کوتاه نبود. نه منابع کافی وجود داشت و نه تجربه‌ای مشابه در منطقه. اما بایندر با تلاش مداوم؛ بنیان‌هایی را گذاشت که دهه‌ها بعد نیز در ساختار ارتش باقی ماند. سرانجام در سال ۱۳۲۰ در جریان مقاومت برابر نیروهای مهاجم بایندر در آبادان جان باخت. پایانی که نام او را در حافظه تاریخ نظامی ایران ماندگار کرد.

پس از جنگ جهانی دوم نیروی دریایی شاهنشاهی در مسیر تازه‌ای قرار گرفت. فرماندهان دهه‌‌های ۲۰ ـ ۳۰ و ۴۰ خورشیدی هر کدام بخش‌های مختلف ساختار این نیرو را گسترش دادند. از خرید ناوشکن‌ها و ناوچه‌های مدرن گرفته تا توسعه پایگاه‌های دریایی در جنوب. در دهه ۱۳۵۰ همراه با افزایش درآمدهای نفتی و توجه ویژه حاکمیت وقت به توان دفاعی در خلیج‌فارس نیروی دریایی شاهنشاهی به یکی از مجهزترین نیروهای دریایی منطقه تبدیل شد. حضور فعال در آب‌های آزاد و مشارکت در عملیات‌های بین‌المللی، بخشی از کارنامه آن دوران است. با انقلاب سال ۱۳۵۷ جریان تازه‌ای در ساختار فرماندهی کشور شکل گرفت. نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با وجود تغییرات گسترده سیاسی تلاش کرد انسجام و آمادگی عملیاتی خود را حفظ کند.

جنگ ایران و عراق بزنگاهی بود که این نیرو را با آزمونی سخت روبه‌رو کرد. فرماندهان ارتشی در دهه ۶۰ خورشیدی در شرایط تحریم و محدودیت تجهیزات عملیات‌های متعددی را برای حفاظت از کشتیرانی و سواحل کشور هدایت کردند. تجربه‌های این دوران در شکل‌‌دهی به تاکتیک‌ها و رویکردهای بعدی موثر بود. از اواسط دهه ۶۰ خورشیدی؛ نیروی دریایی سپاه رسماً وارد ساختار دفاع دریایی کشور شد. نیرویی که بر خلاف سازمان ارتش؛ بر چابکی؛ شناورهای سبک و تاکتیک‌های نامتقارن تمرکز داشت. در سال‌های بعد این نیرو به‌ تدریج پایگاه‌ها؛ یگان‌ها و تجهیزات خود را گسترش داد.

فرماندهان دوره‌های مختلف هر یک به فراخور زمان بر افزایش توان رزمی و نظارتی این نیرو تأکید داشتند. با آغاز فرماندهی دریادار علیرضا تنگسیری از سال ۱۳۹۷ نیروی دریایی سپاه وارد مرحله تازه‌ای از توسعه شد. تجربه طولانی او در یگان‌های عملیاتی؛ به‌ ویژه در سال‌های حضور در خلیج‌فارس و تنگه هرمز؛ مسیر فرماندهی‌اش را مشخص کرد.

در این دوره تمرکز بر موارد زیر دیده می‌شود:

• افزایش توان واکنش سریع در خلیج‌فارس
• توسعه شناورهای تندرو با فناوری‌های بومی
• گسترش پایگاه‌های ساحلی و دریایی
• تقویت سامانه‌های نظارت و کنترل منطقه‌ای
• برگزاری رزمایش‌های متعدد برای حفظ آمادگی

این روند چهره جدیدی از توان دریایی کشور ایجاد کرده است. بخشی ارتش‌ محور با ساختار کلاسیک و بخشی سپاه‌ محور با تاکتیک‌های چابک و متفاوت. از بایندر تا تنگسیری یک سده پر تحول پشت سر نیروی دریایی ایران است. دوره‌ای که فراز و فرودهای سیاسی؛ جنگ‌‌ها؛ تحولات فناورانه و تغییرات راهبردی هر کدام نقشی در شکل‌‌گیری وضعیت امروز داشته‌اند. این مسیر همچنان ادامه دارد. مسیری که تاریخ آن را با نام فرماندهانی می‌شناسد که هر کدام بخشی از این روایت طولانی را با رشادت و شجاعتی منحصر به فرد نوشته‌اند.