اختلال فشار روانی (پس‌آسیبی)

ترجمه و تدوین: ا. امیردیوانی

اشاره:

اختلال فشار روانی (استرس) پس‌آسیبی به نشانه‌های اضطراب حاد که در پی فرار از مرگ حتمی در جبهه جنگ، تصادف یا سانحه طبیعی آغاز می‌شود، اطلاق می‌گردد طی این اختلال، بیمار معمولا در جریان رخداد، خویشتن‌داری می‌کند ولی بعضی از افراد به هنگام خطر دچار واکنش هراس شده که با وحشت‌زدگی و تلاش بی‌ثمر برای گریز توأم بوده و ممکن است در دیگران نیز چنین بازتابی را به وجود آورد. این بیماران دهشت‌زده بی‌نهایت تلقین پذیرند و به آسانی هیپنوتیزم می‌شوند.

حوادث، آسیب‌ها و زخم‌های جسمی یا روانی

در سال 1975 با پایان یافتن جنگ ویتنام، سربازان آمریکایی که از نبرد جان سالم به در برده و به وطن خود بازگشته بودند، نشانه‌هایی از ترس، وحشت و دلواپستی مدام از خویش بروز می‌دادند که بعدها در کتاب‌های روان‌پزشکی، از آن با عنوان «پی‌تی‌اس‌دی» یا اختلال فشار روحی (پس‌آسیبی) یاد شده است.

فقط سربازان و نظامیان درگیر وحشت و خشونت جنگ تنها افرادی نیستند که دستخوش این نابسامانی روحی‌اند بلکه هر انسانی که در زندگی با رویدادی دردناک رویاروی می‌شود و به مدت طولانی یا پیوسته با هراس، نگرانی و دهشتناکی ناشی از آن روزگار بگذراند، به چنین اختلالی مبتلا شده است. پژوهشی که به تازگی بر روی کهنه‌سربازان این نبرد صورت گرفته، نشان می‌دهد که اختلال مورد بحث نه تنها سبب رنج روحی افراد می‌شود بلکه قادر است آنها را گرفتار امراض مزمن جسمی و مرگ زودرس نیز کند. حوادث یکی پس از دیگری اتفاق می‌افتد لکن شما در بسیاری موارد فورا با آنها کنار می‌آیید و به زندگی خود می‌پردازید. با این وصف، اگر چیزی رخ بنماید که یک یا چند باور اساسی‌تان را تضعیف کند، این تجربه را می‌توان «اختلال روانی پس از سانحه» نامید که در این صورت گردن نهادن به پیامدها بسیار دشوارتر خواهد بود.

هرچه قدر تضاد بین رویداد و اعتقاد فزون‌تر باشد، امکان اختلال یاد شده بیشتر می‌شود؛ به عنوان مثال در صورتی که بر این باور باشید که جهان، جای پیش‌بینی پذیری هست، زندگی هدفمند است و شما فردی قوی و شایسته‌اید به ناگاه امکان دارد این باور به یک‌باره بر اثر اتفاقی فاجعه‌آمیز به چالش کشیده شود که در این حالت احتمال فشار روحی جان‌گزا پیش می‌آید.

جان‌گزایی (زخمگینی) در وجود شما رخنه کرده و دفاع‌های روانی، تنتان را ناکارا می‌کند. این رخدادهای فاجعه‌آمیز ممکن است درگیری یا مشاهده سرقت مسلحانه، حادثه آمد و شد جاده‌ای یا مواردی از قبیل آتش‌سوزی، سانحه هواپیمایی، جنگ یا وقایع ناگوار دیگر باشد. در سال 1986 قایقی انگلیسی موسوم به Herald of free Enterpise دور از ساحل بلژیک غرق شد و عده زیادی در این حادثه جان باختند. برآورد شد که در این میان جمعا 10 هزار تن آسیب دیدن که از هر پنج نفر، دست‌کم چهار نفرشان مامور نجات یا بستگان و دوستان قربانیان بودند.

پیامدهای جسمی ضربه

در صورتی که به تجربه‌ای آسیب‌زا یا هیجانات فراوان دچار شده‌اید، باید بکوشید از عهده حالاتی همچون بیم، گناه، شرمساری یا خشمگینی برآیید.

در چنین وضعیتی احساس خستگی و کم‌توانی کاملا طبیعی است. احتمال دارد منزوی، بی‌علاقه، تحریک‌پذیر و ناشکیبا شده و به خاطر تنش فزاینده عضلانی به دردهای مزمنی دچار شوید. در این باره مواردی از قبیل احساسات برخاسته از برانگیختگی، خوب نخوابیدن و ناراحتی ناشی از کابوس‌ها و پس‌نگاه‌ها نیز گزارش شده است.

هیجانات طبیعی توأم با ضربه جسمی یا روانی

ترس: امکان دارد از این که بار دیگر حادثه رخ بنماید، بیمناک باشید و از لطمه‌ای که به خود یا عزیزانتان وارد شده ناکام گشته و تنها بمانید.

گناه: شاید از بیش زیست یا برخورداری از وضع مالی بهتر، احساس گناه کنید.

پشیمانی: ممکن است از کارهای صورت نگرفته متاسف شوید.

شرمساری: احتمال دارد از این که کاری را طبق میلتان انجام نداده‌اید یا بدین سبب که فردی عاطفی به نظر ‌آمده‌اید، شرمنده باشید.

خشمناکی: احتمال دارد بابت آنچه که روی داده یا در مورد کسانی که درک پایینی دارند، ابراز خشم کنید.

دل‌سردی: امکان دارد به خاطر تمام نقشه‌هایی که هرگز به انجام نرسانده‌اید و اکنون نشدنی‌اند، ناامید باشید.

بازگشت به حال عادی

در پی تجربه آسیب‌زا، مهم‌ترین مورد این است که بی‌درنگ به حال عادی برگردید. سعی کنید هیجانات را بر زبان آورید و از فرو خوردن احساسات خویش بپرهیزید. تجره را تک و تنها یا از طریق گفت‌و‌گو با دوستان بررسی نمایید.

سعی‌تان بر آن باشد که برنامه‌های روزانه خویش را پی بگیرید. سر کار بروید، خرید کنید و فرزندانتان را حتی اگر آسیب دیده باشند، در مدرسه نگه دارید. از یاد نبرید که بچه‌ها احساسات مشابه را می‌آزمایند. پس با آنان سخن بگویید و بگذارید منظورشان را بیان کنند. نکته اصلی این است که بکوشید از موقعیت‌ها یا عواملی که خاطرات دردناک گذشته را به یاد می‌آورند دوری کنید چراکه این مساله موجب توالی هیجانی می‌شود. این دوره بسیار تنش‌زا بوده و مهم این است که شما از خودتان مراقبت کنید. مطمئن شوید که خوب غذا می‌خورید. زمانی را صرف تن‌آرامی (آرامش‌ورزی) و استراحت کنید. در خودرو یا خانه فوق‌العاده مواظب باشید؛ چون تجربه نشان داده که در پی فشار روحی شدید، بروز حوادث شایع‌تر است. توقع نداشته باشید که خاطرات از یاد بروند. آن مدت‌های مدید در ذهنتان جایگزین می‌شوند و شما باید فرا بگیرید که با آنها سر کنید. چنانچه پس از چند ماه مشخص شد که همچنان دچار نشانه‌های اضطراب، پس‌نگاه‌ها، رویاها و اندیشه‌های مخل هستید و از هر مساله‌ مرتبط با رویداد مورد نظر اجتناب می‌کنید، ممکن است به اختلال فشار روانی پس‌آسیبی مبتلا شده باشید که در این صورت باید از متخصصان ذیربط یاری بجویید.

چگونگی رهایی از ضربه جسمی یا روانی

1ـ احساس بهت‌زدگی و کرختی را بپذیرید.

2ـ پر تکاپو بمانید. شاید یاری‌رسانی به دیگران تا حدی آرامتان کند اما با این حال، مواظب باشید که مسئولیت‌های زیادی را بر عهده بگیرید. شاید افزون‌کاری (بیش‌فعالی) روشی برای متوقف کردن خاطرات باشد اما غالبا زیان‌بخش است.

3ـ پشتیبانی بجویید. احساسات خود را با دوستان صمیمی و اعضای خانواده مطرح کنید و آنان را وادارید که از شما حمایت جسمی و عاطفی کند.

4ـ زمانی را برای خلوت و تنهایی خود اختصاص دهید که لازم است به منظور بررسی احساستان تنها باشید یا فقط با اعضای خانواده و دوستان صمیمی سر کنید.

5ـ با حقیقت روبرو شوید. از خاطرات رویداد پیش آمده بپرهیزید. در مراسم تدفین شرکت کنید و به صحنه سانحه برگردید.

6ـ احساسات خویش را مرور نمایید. این کار به شما کمک می‌کند تا درباره حادثه پیش آمده صحبت کنید و فکر رویداد را در سر بپرورانید. هرچه بیشتر به این کار دست بزنید، پردازش هیجان‌تان فزون‌تر شده و سریع‌تر به زندگیتان ادامه می‌دهید.