کاهش مصرف روانگردانها در سایه مداخلات آموزشی
- شناسه خبر: 82096
- تاریخ و زمان ارسال: 16 اردیبهشت 1405 ساعت 07:30
- بازدید :
آرزو سلخوری
اقدامات هدفمند آموزش و پرورش قزوین در حوزه پیشگیری و مداخلههای دانشآموزی، بهویژه از مسیر تقویت خدمات مشاورهای و اجرای طرحهایی مانند «یاریگران مدرسه» نشانههایی از اثرگذاری خود را در تازهترین پایشها نشان داده است؛ جایی که یکی از پرخطرترین حوزهها با روندی کاهشی همراه شده و در عین حال، لایههای پنهانتری از واقعیت اجتماعی را نیز آشکار میکند.
در سالهای اخیر، آموزش و پرورش استان قزوین تلاش کرده است با فاصله گرفتن از الگوهای سنتی و صرفاً آموزشی، به سمت نوعی حکمرانی تربیتی ـ اجتماعی در مدرسه حرکت کند؛ رویکردی که در آن، مدرسه تنها محل انتقال دانش نیست، بلکه بهعنوان یک نهاد فعال در پیشگیری، شناسایی و حتی مداخله در آسیبهای اجتماعی تعریف میشود.
این تغییر رویکرد، در پاسخ به واقعیتی شکل گرفته که بر اساس آن، بسیاری از مسائل دانشآموزان دیگر صرفاً در چارچوب کلاس درس قابل فهم یا حل نیستند.
در همین راستا، توسعه خدمات مشاورهای، استقرار نظامهای پایش مستمر، و اجرای برنامههایی مانند «یاریگران مدرسه» با هدف افزایش تابآوری دانشآموزان و ارتقای مهارتهای زندگی، بهعنوان ستونهای اصلی این سیاستها مطرح شدهاند. این اقدامات، تلاش کردهاند تا مدرسه را به محیطی تبدیل کنند که در آن، دانشآموز نهتنها آموزش میبیند، بلکه شنیده میشود، دیده میشود و در صورت نیاز، حمایت دریافت میکند.
برآیند این تلاشها را میتوان در تازهترین دادههای پایش آسیبهای اجتماعی مشاهده کرد؛ جایی که در یکی از حساسترین و پرریسکترین حوزهها، یعنی مصرف مواد مخدر و روانگردان، روندی کاهشی به ثبت رسیده است. این کاهش، در نگاه نخست، نشانهای روشن از اثربخشی مداخلات انجامشده تلقی میشود و میتواند بهعنوان یک دستاورد مهم در کارنامه سیاستگذاری آموزشی ـ اجتماعی استان ارزیابی شود.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که مصرف روانگردانها در میان نوجوانان، معمولاً با پیامدهای عمیقتری در حوزههای مختلف همراه است؛ از افت تحصیلی و اختلالات رفتاری گرفته تا آسیبهای جدی در سلامت روان و روابط اجتماعی. بنابراین، هرگونه کاهش در این حوزه، نهتنها یک شاخص آماری مثبت، بلکه نشانهای از کاهش سطح ریسک در مسیر رشد نوجوانان محسوب میشود که قابل تقدیر است.
با این حال، تحلیل حرفهای این دادهها ایجاب میکند که از نگاه تکبعدی پرهیز شود. تجربه در حوزه آسیبهای اجتماعی نشان داده است که این پدیدهها اغلب بهصورت شبکهای و درهمتنیده عمل میکنند. به همین دلیل، کاهش در یک شاخص، لزوماً به معنای حل مسئله نیست، بلکه ممکن است بیانگر تغییر در شکل بروز آن باشد.
در همین چارچوب، همزمانی کاهش مصرف روانگردانها با افزایش برخی رفتارهای پرخطر دیگر، این احتمال را مطرح میکند که بخشی از این روند، ناشی از جابجایی در الگوی مصرف باشد.
نوجوانان، بهویژه در مواجهه با محدودیتهای اجتماعی و نظارتی، تمایل دارند به سمت رفتارهایی حرکت کنند که دسترسی آسانتر، هزینه اجتماعی کمتر و امکان پنهانسازی بیشتری دارند. این ویژگیها میتواند موجب شود که برخی اشکال مصرف، جای خود را به اشکال دیگر بدهند، بدون آنکه اصل گرایش به رفتار پرخطر کاهش یافته باشد.
از سوی دیگر، مسئله کشف و گزارش نیز در این میان نقش تعیینکنندهای دارد. مصرف مواد مخدر و روانگردان، بهدلیل حساسیت بالاتر و پیامدهای شدیدتر، معمولاً با سطح بیشتری از پنهانکاری همراه است. در نتیجه، بخشی از کاهش ثبتشده میتواند ناشی از کاهش در قابلیت شناسایی یا گزارشدهی باشد. این موضوع بهویژه در محیطهای دانشآموزی که نظامهای رصد وابسته به گزارشهای موردی هستند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
با این حال، حتی با در نظر گرفتن این ملاحظات، نمیتوان از نقش مثبت مداخلات آموزشی و مشاورهای در شکلگیری این روند چشمپوشی کرد. افزایش آگاهی، تقویت مهارتهای نه گفتن و ایجاد فضاهای امن برای بیان مشکلات، همگی عواملی هستند که میتوانند در کاهش گرایش اولیه به مصرف مواد مؤثر باشند.
اما لایه عمیقتر تحلیل، جایی است که باید به آن توجه ویژه داشت: نهاد خانواده.
دادهها نشان میدهند که بخش قابل توجهی از دانشآموزان آسیبدیده در محیطهایی زندگی میکنند که با چالشهای جدی مواجه است؛ از اعتیاد والدین گرفته تا اشکال مختلف بدسرپرستی و ناپایداری در ساختار خانواده. این شرایط، نهتنها کارکرد حمایتی خانواده را تضعیف میکند، بلکه در مواردی آن را به منبع تولید و بازتولید آسیب تبدیل میسازد.
در چنین بستری، حتی اگر مدرسه بتواند در کاهش یک رفتار پرخطر موفق عمل کند، پایداری این موفقیت با تردید مواجه خواهد بود. چرا که دانشآموز، بخش عمدهای از زمان و تجربه زیسته خود را در خارج از مدرسه و در محیط خانواده سپری میکند. اگر این محیط، فاقد ثبات، حمایت و الگوهای رفتاری سالم باشد، احتمال بازگشت یا جایگزینی رفتارهای پرخطر افزایش مییابد.
به بیان دیگر، آنچه در این دادهها مشاهده میشود، نوعی ناهمزمانی میان اصلاح در سطح مدرسه و تداوم چالش در سطح خانواده است. این ناهمزمانی، اگر بهدرستی مدیریت نشود، میتواند به شکلگیری الگوهای جدیدی از آسیب منجر شود؛ الگوهایی که ممکن است کمتر قابل مشاهده باشند اما در بلندمدت، آثار عمیقتری برجای بگذارند.
از سوی دیگر، تمرکز جغرافیایی آسیبها نیز نکتهای قابل تأمل است. الگوی توزیع نشان میدهد که برخی مناطق، بهصورت همزمان با سطوح بالاتری از آسیبهای خانوادگی و رفتارهای پرخطر دانشآموزی مواجه هستند. این همپوشانی، بیانگر آن است که با یک مسئله صرفاً فردی یا مقطعی روبهرو نیستیم، بلکه با یک الگوی ساختاری و منطقهای از آسیب مواجه هستیم که نیازمند مداخلات هدفمند و متناسب با ویژگیهای هر منطقه است.
در چنین شرایطی، مدرسه بهعنوان یکی از معدود نهادهای در دسترس و اثرگذار، نقشی کلیدی ایفا میکند؛ اما این نقش، زمانی بهطور کامل محقق میشود که با سایر نهادهای اجتماعی، بهویژه نهاد خانواده و نظام حمایت اجتماعی، در ارتباطی مؤثر قرار گیرد. بدون این پیوند تلاشهای مدرسه، هرچند ارزشمند، ممکن است به مدیریت موقت نشانهها محدود بماند.
در جمعبندی، آنچه از این پایش برمیآید، تصویری چند لایه از وضعیت دانشآموزان است:
از یک سو، نشانههایی از پیشرفت و اثرگذاری سیاستهای آموزشی در کاهش مصرف روانگردانها دیده میشود که قابل تقدیر و تقویت است و از سوی دیگر، هشدارهایی درباره تداوم بحرانهای خانوادگی، تمرکز منطقهای آسیبها و امکان جابهجایی الگوهای پرخطر وجود دارد.
این دوگانه، نه به معنای تناقض، بلکه بیانگر پیچیدگی واقعیت اجتماعی است. واقعیتی که در آن، هر دستاوردی باید در کنار مخاطرات پنهان آن دیده شود. آینده این روند، تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا سیاستگذاری اجتماعی میتواند از سطح مدرسه فراتر رفته و به سمت مداخلات یکپارچه، خانوادهمحور و منطقهمحور حرکت کند یا خیر.
در نهایت، کاهش امروز، اگر با چنین نگاهی همراه شود، میتواند به یک تغییر پایدار تبدیل شود؛ در غیر این صورت، ممکن است صرفاً به تغییر چهره آسیب در میان نسل دانشآموز منجر شود.
