پیشگیری، از پشیمانی در دادگاه بهتر است

محمدطاهری، مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران

1ـ چک برگشتی؛ همیشه جرم نیست!

خیلی‌ها تصور می‌کنند «هر چکی که برگشت بخورد کیفری است»؛ اما قانون نه‌تنها این‌طور نمی‌گوید، بلکه ۹ مورد مشخص را تعیین کرده است که اگر ثابت شوند، چک فقط حقوقی است و صادرکننده زندانی نمی‌شود.

۹ مورد مهم که چک را از حالت کیفری خارج می‌کند:

1ـ چک وعده‌دار: اگر تاریخ پرداخت پس از تاریخ صدور باشد حتی فقط یک روز.

مثال: چک صادر شده در ۲۰ مرداد با تاریخ ۲۱ مرداد، کیفری نیست.

2ـ چک سفید امضاء: چکی که فقط امضا شده و مبلغ در آن نوشته نشده باشد.

3ـ چک بدون تاریخ

4ـ چک مشروط: چکی که پرداخت آن منوط به تحقق یک شرط است؛ مانند تحویل کامل کالا

5ـ چک بابت تضمین: مثل چک حسن انجام کار یا چک تخلیه ملک.

6ـ چک ناشی از معاملات نامشروع: چک صادر شده بابت قمار، شرط‌بندی یا معاملات غیرقانونی.

7ـ انتقال چک بعد از برگشت: دارنده جدید حق شکایت کیفری ندارد.

8ـ گذشت ۶ ماه از تاریخ صدور و عدم دریافت گواهی عدم پرداخت.

9ـ گذشت ۶ ماه از تاریخ گواهی عدم پرداخت و عدم طرح شکایت کیفری.

نکته ظریف: بار اثبات با صادرکننده است.

اگرچه این ۹ مورد باعث غیرکیفری شدن چک می‌شوند، اما صادرکننده باید آن‌ها را ثابت کند.

به همین دلیل است که در عمل، بسیاری از افرادی که چکشان وعده‌دار یا تضمینی بوده، چون سندی ندارند، در دادگاه محکوم می‌شوند.

پرداخت بدهی؛ راه نجات از مجازات

اگر صادرکننده چک در هر مرحله ـ حتی وسط رسیدگی ـ وجه چک و خسارات تأخیر را پرداخت کند، تعقیب کیفری متوقف می‌شود.

اما اگر حکم قطعی شده باشد، باید علاوه بر وجه چک، هزینه دادرسی، حق‌الوکاله و خسارات قانونی را نیز بپردازد.

شدیدترین حالت: چک صادرشده از حساب مسدود

اگر کسی با علم به مسدود بودن حسابش چک صادر کند، به حداکثر مجازات محکوم می‌شود حتی اگر چک ذاتا کیفری نباشد.

2ـ در قراردادهای اجاره هنگام اخذ چک تضمین دقت کنید.

در بسیاری از معاملات اجاره، چک به عنوان ضمانت پرداخت دریافت می‌شود. با اصلاحات جدید قانون چک، توجه به «سقف اعتباری» صادرکننده چک امری حیاتی است.

* مثال آموزشی: شما به عنوان مالک، یک فقره چک به مبلغ ۵۰ میلیون تومان از مستأجر به عنوان ضمانت دریافت می‌کنید. در سررسید، چک به دلیل «عدم تامین اعتبار» برگشت می‌خورد. شما سپس از طریق سامانه «صیاد» متوجه می‌شوید که سقف اعتبار بانکی مستأجر تنها ۲۰ میلیون تومان بوده است. این بدان معناست که از ابتدا، این چک در سیستم بانکی اعتبار لازم برای نقد شدن نداشته است. طبق قانون صدور چک، بانک حتی مجاز به پرداخت چنین چکی نبوده است. بنابراین، قبل از دریافت هر چکی، استعلام از سامانه صیاد و اطمینان از کفایت اعتبار صادرکننده، شما را از دردسرهای آینده ـ از جمله برگشت خوردن چک و اقامه دعوای طولانی ـ نجات می‌دهد.

3ـ مهم‌ترین قدم در تنظیم قرارداد

پیش از امضای هر قرارداد، ابتدا باید چالش‌های کالا، خدمت یا صنعت مورد معامله را به‌ طور کامل شناخت. شما باید محدودیت‌ها، اهداف و اولویت‌های قراردادی خود را شناسایی و تعیین کرده و سپس اقدام به پیش‌بینی راهکارهای قراردادی کنید. این شناخت تنها با گفت‌وگو و مذاکره چندمرحله‌ای با طرف مقابل به دست می‌آید؛ بنابراین برای انعقاد و امضای قرارداد به حدی که موارد بالا مشخص شوند، مذاکرات داشته باشید. هر حوزه‌ای مشکلات و چالش‌های خاص خود را دارد. شناسایی این دغدغه‌ها و پیش‌بینی راهکارهای عملی در متن قرارداد، شما را از دردسرهای آتی نجات می‌دهد.

برای مثال، اگر در اجرای قرارداد احتمال بروز مشکل «الف» وجود دارد، در متن قرارداد مشخص کنید که در چنین شرایطی «راهکار ب» اجرا شود. این پیش‌بینی‌ها، به‌ویژه در تعیین ضمانت اجرا نیز نقش مهمی دارد.

همچنین، در شرایط اقتصادی امروز، توصیه می‌شود مبلغ قرارداد را «علی‌الحساب» تعیین کرده و تصفیه نهایی را بر اساس قیمت روز انجام دهید تا از زیان ناشی از نوسانات جلوگیری شود.

4ـ قرارداد کار چیست؟

طبق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار چه کتبی و چه شفاهی  پیمانی است که به موجب آن کارگر در قبال دریافت حق کارگر در قبال دریافت حق‌السعی (دستمزد، حقوق، پاداش) برای مدت موقت یا غیرموقت کاری را برای کارفرما انجام می‌دهد.

* دقت کنید 1: حتی اگر قرارداد شما شفاهی است، شما تحت حمایت قانون کار هستید، اما همیشه قرارداد کتبی را ترجیح دهید.

* دقت کنید 2: انواع قرارداد کار بر اساس مدت زمان:

قرارداد دائم (نامحدود): برای کارهای مستمر حتما مدت را در قرارداد ذکر کنید زیرا اگر در قرارداد مدت ذکر نشود، چنانچه پس از اتمام مدت قرارداد به صورت ضمنی تمدید شود، قرارداد دائم تلقی می‌شود.

قرارداد موقت (محدود): برای کارهای غیرمستمر مانند پروژه‌های ساختمانی یا راه‌سازی.

قرارداد کار معین: برای انجام کار خاصی که پایان آن از قبل مشخص است.

5ـ کارفرمایان از هر تبعه غیر ایرانی استفاده نکنند!

بر اساس قانون کار ایران، به کارگیری اتباع خارجی بدون مجوز کار ممنوع است. یعنی هیچ کارفرمایی حق ندارد یک تبعه خارجی را به کار بگیرد مگر اینکه او دارای روادید ورود با حق کار مشخص و همچنین پروانه کار مطابق قوانین و آیین‌نامه‌های مربوطه باشد.

اگر این قانون را رعایت نکنید، چه اتفاقی می‌افتد؟

طبق قانون، اگر فردی را بدون مجوز استخدام کنید :

به ازای هر روز کار غیرقانونی هر کارگر، باید 1/731/000 میلیون تومان جریمه پرداخت کنید و اگر این تخلف تکرار شود، مبلغ جریمه ۲ برابر می‌شود. همچنین ممکن است از 91 تا 180روز زندانی شوید!

حتی اگر کارگر خارجی مجوز داشته باشد اما در شغلی غیر از شغل ذکر شده در پروانه‌اش کار کند، باز هم تخلف محسوب می‌شود!