«پایتخت خوشنویسی» و این همه «بدنویسی»؟!
- شناسه خبر: 61842
- تاریخ و زمان ارسال: 10 تیر 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
دکتر هادی انصاری
«قزوین، پایتخت خوشنویسی ایران»… چند سالی است که این عنوان یا لقب برای کهنشهر قزوین در نظر گرفته شده و الحق که عنوان برازندهای است؛ چرا که بسیاری از ادیبان، دانشمندان و هنرمندان بزرگ، در این شهر تاریخی و فرهنگی بالیدهاند؛ زیستهاند؛ قلم زدهاند؛ هنرنمایی کردهاند و شهرهی آفاق شدهاند و به واسطهی همین سوابق درخشان است که قزوین شایستهی صدها لقب از این دست است و نه تنها در عرصهی خوشنویسی بلکه در سایر شاخههای علم و ادب و هنر نیز میتواند پایتخت باشد. در رسانههای کشوری، استانی، برنامههای ادبی، فرهنگی و هنری، مُدام به این عنوان اشارت میرود و صد البته که جای مباهات و افتخار برای همه است. علت این نامگذاری نیز این بوده که هنرمندان ممتاز و تاثیرگذار و برجستهی قزوینی در عرصهی خط و خوشنویسی همچون میرعماد، ملک محمد، مجدُالکُتاب، عِمادُالکُتاب، از این سرزمین مینودری (قزوین) برخاستهاند. دراین شهر بالیدهاند و این همه آثار زیبا و پرارج خلق کردهاند. بنابراین چه نیکوست که در سراسر ایران، قزوین را به عنوان «پایتخت خوشنویسی ایران» میشناسند.
مسلماً هر بیننده و شنوندهای با دیدن و شنیدن این عنوان، انتظار دارد که چون این جا قزوین است، لذا هر نوشتهای که بر در و دیوار شهر نقش میبندد، باید از هر لحاظ، درست و بیعیب باشد. طبعاً این انتظار، بسیار بهجا و سزاوار است و نه تنها در قزوین بلکه در تمامی شهرهای کشورمان، انتظار میرود که هر نوشتهای که بر در و دیوار میچسبد، باید بینقص و درست باشد. اما سخن در این جاست که در دهههای اخیر، همهی نوشتههای در و دیوار شهر ما، چنین عنوانی را حکایتگر نیستند. منظور ما دقیقاً آگهیها و بَنِرهای تبلیغاتی اعم از تبریک، تسلیت، بزرگداشت، سالگرد و نیز انواع اطلاعیهها مانند ختم، مراسم ادبی و امثال اینها است که معمولا به خط نستعلیق هم نوشته میشوند. نوشتههایی که به طور کلی به امر تبلیغات مربوط میشوند. در کنار برخی تابلوها و آگهیها که بسیار زیبا نوشته شدهاند، متاسفانه در بسیاری از آنها اشکالهای فراوانی از جهات گوناگون دیده میشود. با عرض پوزش از عزیزانی که در این گونه امور فعالیت دارند، در بسیاری از این آگهیها، غلطهای فراوانی از املای واژهها گرفته تا ترکیبها و جملههای نادرست، دندانهها و کشیدههای نادرست و طراحیهای نازیبا دیده میشود که شایستهی این شهر و این عنوان نیست.
بیتردید افراد آگاه و باسواد جامعه، به نازل بودن سطح سواد و اطلاعات عمومی در یک دو دههی اخیر پی بردهاند. متاسفانه از میان افراد تحصیلکردهی دانشگاهی امروزی که اغلب مدارک بالایی هم دارند، کمتر کسی یافت میشود که بتواند یک متن را به درستی بخواند و معنا کند. بارها دیدهایم که برخی از این عزیزان از نوشتن یک تقاضای ساده هم عاجزند و اینها علل و عواملی دارد که دراین مقال، اصلاً قصد نداریم که بدانها بپردازیم.
یکی از این ضعفها، ضعف در امر نگارش است و منظور ما نوشتههای پُر اشکال است که بر صفحهی در و دیوار نقشآفرینی میکنند. دیدن این غلطها به ویژه برای مسافران و بازدیدکنندگان قزوین، سوال برانگیزاست که: پایتخت خوشنویسی و این همه اشکال؟!
تسلط بر ادبیات برای خوشنویسان یک ضرورت است
پیش از این که به اشکالات نوشتههای امروزی بپردازیم، خوب است نگاهی گذرا به خوشنویسی صد سال اخیر داشته باشیم. به گواه تاریخ، خوشنویسان ایرانی در همین چنددههی پیشین، در بسیاری از دانشها به ویژه در زبان و ادب فارسی و عربی کاملاً تسلط و مهارت داشتهاند. در آثار برجای مانده از آن استادان، میتوان این مهارت و تسلط را دریافت. یک مطالعهی کوتاه دربارهی این بزرگان به ما میگوید که بسیاری از خوشنویسان، علاوه بر خطاط بودن، ادیب، شاعر، منتقد ادبی و نیز تاثیرگذار در چند زمینه بودهاند. قطعاً دلایلی درکار بوده که آثار درخشانی خلق کردهاند که سرمشق هنرمندان امروزی شدهاند و امروزیها، از خلق آثاری نظیر آنها عاجزند. بیتردید خوشنویسی با ادبیات رابطهی تنگاتنگی دارد و تسلط بر زبان و ادبیات فارسی، در شناخت و خلق اثر، میتواند خوشنویسان را بسیار یاریگر باشد. بنابراین خوشنویسان عزیز امروزی لازم است ادبیات فارسی را جدی بگیرند تا با مطالعهی مداوم آثار ادبی و راهنمایی خواستن از استادان ادبیات در کار خود بیش از پیش موفق شوند.
«بد نویسی» در مقابل «خوشنویسی»
امروزه اغلب نوشتههای نقشبسته بر در و دیوار شهر به وسیلهی نرمافزارها و فونتهای ویژه نوشته میشود که معمولاً به خط نستعلیق است. اینجا سخن بر سر خوش نوشتن و درست نوشتن است. دوستان عزیزی که به کار تبلیغات که به نوعی نگارش است، مشغولند لازم است اصول نگارش فارسی مانند املای درست واژهها، ترکیبها و… ؛ و نیز اصول و قوانین ویژهی خط نستعلیق مانند بحث دندانهها و کشیدهها را به درستی و کمال بیاموزند تا بتوانند با علم به این مسایل، آگهی و اطلاعیهای بیاشکال بنویسند. بیتوجهی به مسایل ادبی و اصولی، نتیجهاش اشکالهایی میشود که بر در و دیوار شهر جلوهگری میکنند. از آن جا که اصول لازم در نگارش اینگونه نوشتهها رعایت نمیشود، میتوانیم اصطلاح «بدنویسی» را در مقابل «خوشنویسی» به کار ببریم. بدنویسی شکلهای گوناگونی دارد که در این مقاله قصد داریم به آنها اشاره کنیم.
اشکالهایی که در بدنویسیها دیده میشود
این اشکالها را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
1ـ اشکالهای زبانی: این اشکالها مربوط میشود به رعایت نکردن اصول زبان فارسی و عربی. اصول و فنونی که در این باره لازم است: روخوانی درست متون فارسی و عربی، تلفظ و املای درست واژهها، ترکیبها، شناخت انواع جمله، دستور زبان فارسی و … . مانند اشکال در نوشتن «سپاسگزار». گفتنی است که علاوه بر اشکال در واژهها، بسیاری از اشکالها در ترکیبها، جملهها و فعلهاست که شرح و اصلاح آنها مجال و مقالی دیگر میطلبد. مانند ….. تبریک و تهنیت باد یا تسلیت باد.
2ـ اشکالهای فنی: این اشکالها مربوط میشود به رعایت نکردن اصول و فنون خط نستعلیق. بیشترین اشکال در این قسمت، در دندانهها و کشیدههاست. باز با عرض پوزش، این نوشتههای اشکالدار را دوستانی مینویسند که سواد و اطلاعات بالای ادبی و هنری ندارند، به همین سبب در نوشتههایشان اشکالات فراوانی دیده میشود. این عزیزان با شناخت مختصر حروف الفبا بر روی صفحه کلید و با آشنایی با یک نرمافزار گمان میکنند که همهی واژهها، ترکیبها و جملههای فارسی و عربی را زیبا و درست مینویسند. نکتهی مهم دیگر این که بسیاری از نرمافزارها و فونتها در طراحی برخی حروف، اتصالها و دندانهها و کشیدهها اشکال دارند و باید اصلاح شوند، لذا نباید با آن نرمافزارها متنی را نوشت. به عنوان مثال بیشترین اشکال در بخش «کشیدهی دندانهها» این است که فقط دندانهی پایانی را کشیده مینویسند. در بخش «کشیدهی حروف» هم اشکال در این است که هر حرفی را در هر جا که میخواهند کشیده مینویسند. در صورتی که کشیدهها در خط نستعلیق یک بحث بسیار مهم است و اصولی دارد که باید آنها را آموخت.
توصیه
مسئولان محترم که دستاندرکار اموری مانند چاپ و تبلیغاتند، برای رفع اینگونه نقیصهها میتوانند با استفاده از دانش و تجربهی استادان ادب و هنر، دورههایی برگزار کنند تا دوستان بزرگواری که در اینگونه مراکز فعالیت دارند، با شرکت در این کلاسها و بالا بردن معلومات خود، پس از شناخت اشکالها در جهت رفع آنها اقدام کنند.
نمونههایی از اشکالها
آن چه در زیر میآید نمونههایی است از اشکالهای فراوان که در نوشتهها میبینیم. اشکالها را اصلاح کردهایم و صورت درست را نوشتهایم. اینها فقط به عنوان مشت نمونهی خروار است.
اشکال در املای واژهها
شکل درست واژهها چنین است:
اشکال در اتصال دندانهها و حروف
شکل درست چنین است:
ناهماهنگی در اصول خط؛ واژههایی که در آنها اصول خط رعایت نشده است.
در کشیدهی (بستا)، کشیده به نسبت دانگ قلم، کوتاه است. اصول شیب و سطح و صعود رعایت نشده است.
در کشیدهی اتصال (لید)، اشکال طراحی وجود دارد. در جملهی (تعلیم و…) مسالهی سوار کردن حروف مطرح است. حرف (ت) نباید در میانهی سطر برحروف پیشین سوار شود بلکه همانند دیگر حروف باید بر روی خط زمینه باشد.
شکل درست چنین است:
اشکال درکشیدهها
کشیدهها یکی از مباحث بسیار مهم در خط نستعلیق است و بیشترین غلطها در این قسمت است. نرمافزارهایی که در طراحی کشیدهها اشکال دارند باید اصلاح شوند. در موارد زیر اشکال دیده میشود:
ـ اشکال در کشیدن دندانهی آغاز و برخی حروف در شکل آغازی
در اتصال (یز) و اتصالهای مشابه که دندانهی آغازی دارند، کشیده نوشتن دندانهی آغاز کاملاً غلط است؛ بلکه دندانه باید به گونهی معمولی نوشته شود.
در اتصال (کر) و اتصالهای مشابه، کشیده نوشتن (ک) آغازی کاملاً غلط است. باید دانست که دندانهی آغازی و حروف (م)، (ل) و (ک) آغازی کشیده نمیشود.
در (کریمی) فقط (ی) معکوس کشیده میشود.
شکل درست چنین است:
ـ اشکال در کشیده دندانهی پایانی
در اتصالهای مشابه زیر باید توجه داشت که دندانهی پایانی حرف (س) اصلاً کشیده نمیشود و کاملا غلط است. در اینگونه اتصالها خود حرف (س) را باید کشید.
در (بسم) کشیدن دندانهی پایانی کاملاً غلط است. باید حرف (س) کشیده شود.
در (شا) و اتصالهای مشابه، کشیدن دندانهی پایانی کاملاً غلط است. بایدحرف (س) کشیده شود.
در (شیز) کشیدن دندانهی پایانی کاملاً غلط است. باید حرف (س) کشیده شود.
در (شیدا) کشیدن دندانهی پایانی کاملاً غلط است. باید حرف (س) کشیده شود.
شکل درست چنین است:
ـ اشکال در طراحی حروف کشیده
از جمله حروفی که نباید کشیده نوشت و غلط به حساب میآید، (ل) میانی و (م) میانی است که اصلاً کشیده نمیشود. در اینگونه واژهها، باید حروف دیگر برای کشیدن انتخاب کرد.
در (معلم) کشیدن حرف (ل) میانی غلط است و باید حرف (ع) را کشید.
در (گمنام) کشیدن حرف (م) میانی غلط است و باید دندانهی میانی یعنی (ن) را کشید.
در (صفر) کشیدهی (ص) در وصل به حرف بعدی، اشکال پیدا کرده است. بهتر است حرف (ف) را کشیده نوشت. شکل درست چنین است:
ـ اشکال در دندانههای اضافی
در کشیدهی (سر) بین کشیدهی (س) و (ر) دندانهای اضافی آمده و نادرست است.
در کشیدهی (مش) بین (م) و کشیدهی (ش) دندانهای اضافی آمده و نادرست است.
شکل درست چنین است:
پیش از اتصال دندانهها مانند (ن) و (ش) به (کا) دندانهای اضافی آمده و نادرست است.
پیش از اتصال (م) به (کا) دندانهای اضافی آمده و نادرست است.
شکل درست چنین است:
