مترجم خلاق و تاثیرگذار

محمدرضا رجایی‌پور

ذبیح‌ا… منصوری از آن چهره‌هایی است که نامش در حافظه فرهنگی ایران، تنها با مفهوم «ترجمه» تعریف نمی‌شود؛ او بیش از یک مترجم بود. منصوری را باید در مرز میان ترجمه، بازنویسی، روایت‌پردازی و تاریخ‌نویسی جست‌وجو کرد. او از معدود نویسندگانی بود که توانست خواننده ایرانی را با جهانی از داستان‌ها، تاریخ‌ها و اندیشه‌های نو آشنا کند؛ جهانی که در بسیاری موارد، به زبان و ذائقه مخاطب فارسی‌زبان بازآفرینی شده بود.

اهمیت ذبیح‌ا… منصوری فقط در حجم آثارش نیست، بلکه در نقشی است که در فرهنگ خواندن در ایران ایفا کرد. او در دورانی قلم می‌زد که دسترسی به منابع متنوع محدود بود و بخش بزرگی از مخاطبان، از طریق نوشته‌های او به ادبیات جهان، تاریخ ملل و زندگی شخصیت‌های بزرگ راه پیدا می‌کردند. زبان روان، روایت جذاب و توانایی او در تبدیل متن‌های دشوار به نثری خواندنی، سبب شد آثارش خواننده فراوانی پیدا کند و نسل‌های مختلف با نامش خاطره داشته باشند.

با این حال، درباره منصوری همواره دو نگاه وجود داشته است: گروهی او را مترجمی خلاق و اثرگذار دانسته‌اند و گروهی دیگر درباره میزان وفاداری آثارش به متن اصلی پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند. همین دوگانگی، شخصیت او را پیچیده و قابل تأمل می‌کند. اگر از منظر ترجمه کلاسیک به آثار او نگاه کنیم، شاید برخی روش‌هایش با معیارهای امروز هم‌خوان نباشد؛ اما اگر او را در بستر زمانه خودش بسنجیم، درمی‌یابیم که منصوری بخشی از نیاز فرهنگی جامعه را پاسخ می‌داد: نیاز به داستان، دانایی، و روایتِ جذاب از جهان.

ویژگی برجسته منصوری در این بود که متن را از خشکی و ایستایی بیرون می‌کشید و آن را به روایتی زنده بدل می‌کرد. او می‌دانست چگونه خواننده را نگه دارد، چگونه از دل یک موضوع تاریخی یا فلسفی، قصه‌ای پرکشش بسازد، و چگونه میان آموزش و سرگرمی تعادل برقرار کند. شاید همین توانایی است که باعث شده آثار او هنوز هم در کتاب‌فروشی‌های دست‌دوم، کتابخانه‌های شخصی و حافظه جمعی ایرانیان حضور داشته باشند.

ذبیح‌ا… منصوری را می‌توان نماد دوره‌ای دانست که در آن ترجمه فقط جابه‌جایی واژه‌ها نبود، بلکه انتقال یک جهان به جهانی دیگر بود. او به زبان فارسی، پنجره‌ای به سوی تاریخ، ادبیات و اندیشه گشود؛ حتی اگر این پنجره گاه با تفسیر و بازآفرینی همراه بود. میراث او، فارغ از داوری‌های انتقادی، نشان می‌دهد که در فرهنگ ما همیشه به راویانی نیاز بوده است که بتوانند متن را به زندگی تبدیل کنند.

در گرامی‌داشت یاد و خاطره ذبیح‌ا… منصوری، شاید بهترین داوری این باشد که او را نه صرفاً در قالب یک مترجم، بلکه به‌عنوان چهره‌ای تأثیرگذار در شکل‌گیری ذائقه خواندن چند نسل از ایرانیان به یاد آوریم. نام او با کتاب، روایت، کنجکاوی و تجربه خواندن گره خورده است؛ و این خود، سهمی بزرگ در تاریخ فرهنگ ایران به شمار می‌آید.