قراردادهای حمل و نقل

محمد طاهری ـ کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران ـ متخصص حقوق قراردادها و شرکت‌های تجاری

قراردادهای حمل و نقل چه نوع قراردادهایی هستند؟ طرفین این نوع قراردادها چه اشخاصی هستند؟ در قرارداد حمل و نقل، مسئولیت حفظ سلامت کالا با کدام طرف است؟ مسئولیت بسته‌بندی صحیح کالای تجاری به عهده کیست؟ وظایف و تکالیف ارسال‌کننده کالا چیست؟ آیا ارسال کننده ، حق استرداد کالای تجاری از مسئول حمل و نقل را دارد؟ اگر پس از ارسال و رسیدن کالای تجاری به مقصد، تحویل گیرنده از پذیرش آن خودداری آن و یا اصلا در دسترس نباشد، تکلیف مسئول حمل و نقل چیست؟ برای یافتن پاسخ این سوالات و همچنین نکات کاربردی در مورد قراردادهای حمل و نقل کالاهای تجاری حتما این مطلب را مطالعه کنید. آگاهی از این نکات برای فعالان اقتصادی، شرکت‌های حمل و نقل، بازرگانان، تولیدکنندگان و حتی مصرف‌کنندگان ضرورت دارد؛ زیرا نقش حمل و نقل در حیات اقتصاد و تجارت یک نقش بنیادی و توسعه‌ای بوده و هیچ کالایی از محل تولید تا محل مصرف بدون دخالت قراردادهای حمل و نقل مسیر خود را طی نمی‌کند. به همین جهت قانونگذار در قانون تجارت مقررات ویژه‌ای برای این نوع قراردادها اختصاص داده و یک چهارچوب حقوقی برای روابط میان فرستنده، متصدی حمل و نقل و گیرنده تعیین کرده و در آن به بیان مسئولیت‌ها، حقوق و ضمانت اجراهای مربوطه پرداخته است. بنابراین خواندن این مطلب تضمین می‌کند که کالاهای تجاری شما در فضایی ایمن و شفاف جابجا شوند.

مطلب پیش رو به بیان احکام قرارداد حمل و نقل تابع قانون تجارت پرداخته است؛ فلذا قرارداد حمل و نقلی مدنظر صاحب این قلم است که متصدی (مسئول) حمل و نقل در قالب یک موسسه (شخصیت حقوقی) فعالیت داشته باشد. بنابراین اگر قرارداد حمل و نقل میان دو شخص حقیقی منعقد شد، تابع احکام مسئولیت قراردادی قانون مدنی بوده و مشمول قانون تجارت نیست.

یک قرارداد حرفه‌ای و اصولی باید شامل اسامی و مشخصات دقیق طرفین قرارداد (متعهد و متعهدله)، موضوع قرارداد، مدت زمان اجرا و ضمانت اجرا در صورت عدم اجرای تعهدات باشد و قرارداد حمل و نقل نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما در قرارداد حمل و نقل تابع قانون تجارت آیا تحویل گیرنده کالا جزء طرفین قرارداد است؟ آیا اشخاص می‌توانند موضوع این نوع قرارداد قرار بگیرند؟

در یک قرارداد حمل و نقل سه شخصیت حضور دارند؛ 1ـ ارسال‌کننده کالای تجاری 2ـ متصدی حمل و نقل 3ـ مرسل‌الیه یا تحویل گیرنده کالا. بر طبق اصول حقوقی قانون تجارت، طرفین این قرارداد، ارسال کننده و متصدی حمل و نقل می‌باشند و مرسل‌الیه(تحویل گیرنده) صرفا ذینفع این نوع قرارداد است. همچنین از دیگر تفاوت‌های قرارداد حمل و نقل تابع قانون تجارت و قانون مدنی این مورد است که موضوع قرارداد حمل و نقل تابع قانون تجارت صرفا اشیاء است و اشخاص را شامل نمی‌شود.

حال که با طرفین قرارداد حمل و نقل آشنا شدیم به بیان تکالیف و وظایف قانونی هر یک می‌پردازیم.

حقوق و تکالیف متصدی حمل و نقل: مسئولیت حفظ سلامت کالای ارسالی با متصدی است و متصدی مکلف است تمام تلاش خود را در جهت سالم رساندن کالا به مقصد انجام داده و از هر گونه بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی پرهیز کند؛ یعنی از هر نوع عمل یا ترک عملی که منجر به آسیب رساندن به کالای ارسالی می‌شود، خودداری کند؛  در غیر این صورت و در فرضی که خسارتی به کالا وارد شود،  متصدی، مسئول حوادث، تقصیرات و خساراتی است که در مدت حمل و نقل واقع شده اعم از اینکه خود مباشرت به حمل‌ونقل کرده و یا حمل و نقل‌کننده دیگری را مامور کرده باشد. بدیهی است که در صورت اخیر حق رجوع متصدی حمل و نقل به کسی که از جانب او مامور شده محفوظ است.

در این قسمت ممکن است برای خواننده مطلب دو سوال مطرح شود:

آیا می‌توانیم در قرارداد بر خلاف این مورد توافق کنیم؟

یعنی طرفین قرارداد توافق کنند که متصدی حمل‌ونقل هیچ‌گونه مسئولیتی در قرارداد نداشته باشد!؟ در قراردادهای حمل و نقل تجاری مستند به مواد 381 و 386 قانون تجارت می‌توان شرط تحدید و تشدید مسئولیت متصدی را درج کرد؛ به بیان واضح‌تر می‌توان مسئولیت متصدی حمل و نقل در برابر حفظ سلامت کالای ارسالی را کاهش و یا افزایش داد. به عنوان مثال ارسال‌کننده شرط کند که در صورت وارد شدن هر نوع خسارت به کالا، متصدی مکلف به پرداخت دو برابر قیمت روز کالا است.

در مورد درج شرط عدم مسئولیت برای متصدی در قرارداد  حمل و نقل نیز باید گفت که درج این نوع شرط که در صورت ورود خسارت به کالا متصدی هیچ مسئولیتی در مقابل ارسال‌کننده نداشته باشد، معتبر نیست؛ فقط و فقط در صورتی که بسته‌بندی کالا آشکارا عیب ظاهر داشته و مناسب نباشد، متصدی می‌تواند قرارداد حمل و نقل را با شرط عدم مسئولیت قبول و امضاء کند. مانند بسته‌بندی بلور در نایلون!

آیا مسئولیت متصدی حمل و نقل در حفظ سلامت کالا به صورت مطلق و همیشگی است؟

به عنوان مثال و به بیانی ساده‌تر اگر در یک قرارداد حمل و نقل مبدا مازندران و مقصد اراک بوده و موضوع کالای ارسالی یک تن میوه گرمادیده و در حال تضییع باشد، چنانچه پس از رسیدن به مقصد کالای ارسالی قابلیت استفاده نداشته باشد، آیا متصدی حمل‌ونقل همچنان مسئول خسارات است؟ در پاسخ به این سوال باید بیان کرد که مستند به ماده 386 قانون تجارت مسئولیت حفظ سلامت کالا بر عهده متصدی حمل و نقل است به جز در 3 مورد زیر:

الف ـ تلف یا گم شدن به علت جنس خود کالا باشد.

مانند مثال بالا که تلف میوه‌ها به علت جنس خود آنها بود.

ب ـ تلف یا گم شدن کالا به علت تقصیر ارسال‌کننده/ تحویل‌گیرنده و یا ناشی از تعلیمات نادرست یکی از این دو  باشد.

مانند این که کالای ارسالی مواد شیمیایی باشد و به علت عدم بسته‌بندی صحیح و اصولی و عدم استفاده از علائم هشدار دهنده، این مواد نشت کرده و منجر به تلف کالا شود.

ج ـ تلف یا گم شدن به علت حوادث قهری یا خارج از اراده متصدی حمل و نقل باشد.

مانند این که کامیون حمل بار در حین رانندگی به علت سیل یا زلزله کنترل خود را از دست بدهد.

در صورت رخداد هر یک از این سه مورد الف، ب و ج متصدی حمل و نقل معاف از مسئولیت است.

متصدیان حمل و نقل توجه کنند. پس از رسیدن کالا به مقصد باید فورا و بلافاصله تحویل گیرنده را مطلع کنند و در صورتی که تحویل گیرنده کالا را قبول نکرد یا اصلا دسترسی به او امکان‌پذیر نباشد و یا سایر مطالبات متصدی حمل و نقل تادیه نشود، متصدی حمل و نقل باید مراتب را به اطلاع ارسال‌کننده رسانده و مال التجاره را موقتا نزد خود یا شخص ثالث به امانت نگه دارد. در هر دو صورت مخارج و هر عیب و نقص به عهده ارسال‌کننده است. چنانچه ارسال‌کننده یا تحویل‌گیرنده در این خصوص تکلیف متصدی را مشخص نکنند او می‌تواند با اطلاع دادستان مال را بفروشد.

همچنین اگر کالا در معرض تضییع سریع باشد و یا قیمتی که برای آن می‌توان متصور شد با مخارجی که متصدی برای آن کرده برابری و کفایت نکند، متصدی حمل و نقل باید فورا مراتب را به اطلاع دادستان محل رسانده و با نظارت او کالا را بفروشد و در صورت امکان به ارسال‌کننده و تحویل‌گیرنده اطلاع دهد.

حقوق و تکالیف ارسال کننده: ارسال‌کننده باید نکات ذیل را به نحو دقیق به اطلاع ارسال‌کننده برساند.

آدرس صحیح تحویل گیرنده، محل تسلیم کالا، مدت زمانی که کالا در بسته‌بندی سالم می‌ماند، بسته‌بندی و چگونگی آن، وزن و محتوای بسته‌بندی، مدت زمانی که کالا باید تحویل داده شود و قیمت اشیایی که گران بهاست.

در صورتی که به علت عدم تعیین هر یک از نکات فوق و یا از تعیین آنها به غلط خسارتی به کالا وارد شود، ارسال‌کننده مسئول است. ارسال‌کننده مکلف است مواظبت و نظارت نماید که کالای تجاری به شکل مناسبی بسته‌بندی شود؛ والا خسارات ناشی از عیوب بسته‌بندی به عهده ارسال‌کننده خواهد بود.

متصدیان حمل و نقل توجه کنند. همانطور که در مراتب بالا گفته شد، چنانچه بسته‌بندی کالا عیب ظاهر داشته باشد، متصدی می‌تواند شرط عدم مسئولیت در قرارداد بیاورد و اگر چنین نکند و قرارداد را بدون قید عدم مسئولیت امضا کند، مسئول خسارات وارده است.

ارسال کننده اصولا حق استرداد کالا از متصدی حمل و نقل را تا زمانی که کالا در اختیار متصدی حمل و نقل است داشته و باید مخارجی که متصدی حمل و نقل کرده و خسارات او را بپردازد؛ به جز در موارد زیر که چنین حقی ندارد و در این موارد متصدی حمل و نقل باید مطابق دستور تحویل گیرنده کالا عمل کند.

ـ در صورتی که بارنامه‌ای توسط ارسال‌کننده تهیه و به وسیله متصدی حمل و نقل به تحویل گیرنده تسلیم شده باشد.

ـ در صورتی که متصدی حمل و نقل به تحویل‌گیرنده اعلام کرده که کالا به مقصد رسیده و باید تحویل بگیرد.

ـ در صورتی که متصدی حمل و نقل رسیدی به ارسال‌کننده داده و ارسال‌کننده نتواند آن را پس بدهد.

ـ در صورتی که پس از وصول کالا به مقصد، تحویل‌گیرنده تقاضای تسلیم مال را کند.

حقوق و تکالیف تحویل گیرنده (مرسل الیه):

* اگر تحویل‌گیرنده میزان مخارج و سایر وجوهی که متصدی حمل و نقل بابت کالا مطالبه کرده است، قبول نکند، حق تقاضای تسلیم کالا را نخواهد داشت و باید از طریق دادگاه صالح اقدام کند. مانند این که متصدی هزینه‌هایی جهت نگهداری کالا  در انبار کرده باشد و تحویل‌گیرنده از پرداخت آن امتناع کند.

* تحویل‌گیرنده چنانچه کالا را بدون هیچ قید و شرطی قبول کند و کرایه آن نیز تادیه شده باشد، دیگر حق اقامه دعوای خسارت علیه متصدی را ندارد مگر در سه مورد زیر که چنین حقی دارد:

1ـ اگر متصدی حمل و نقل با رفتار و گفتار متقلبانه، فریب و صحنه‌سازی باعث شده باشد که گیرنده متوجه خسارت یا نقص بار نشود.

2ـ اگر درجه و میزان بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی متصدی حمل و نقل به حدی باشد که باعث ضرر و زیان جدی به گیرنده شود.

3ـ خسارت‌های غیرظاهر؛ به این معنی خساراتی باشند که در زمان تحویل کالا قابل مشاهده نیستند؛ مانند آسیب‌دیدگی‌های داخلی کالا. که در این مورد تحویل‌گیرنده مکلف است ظرف هشت روز از تاریخ تحویل کالا به متصدی حمل ونقل اطلاع داده و ظرف یک سال از تاریخ تسلیم کالا نیز مهلت اقامه دعوای خسارت دارد.

نکته پایانی: حمل و نقل به وسیله پست تابع این مقررات نمی‌باشد.

برای ارتباط با نویسنده و دریافت فایل قرارداد می‌توانید به آیدی زیر در تلگرام یا اینستاگرام پیام دهید: Mtaheri_law@