«غار قلعهکرد» و سکونت انسانهای هایدلبرگ و نئاندرتال در قزوین
- شناسه خبر: 68548
- تاریخ و زمان ارسال: 19 مهر 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
حیدر ولیزاده
دشت قزوین همواره از مناطق تاریخی مهم در سرزمین ایران به شمار میرود، پیشینه حیات و زیست انسانها در این منطقه به پیش از تاریخ باز میگردد. کشفیاتی که در دورههای مختلف در مناطق و بخشهایی از قزوین صورت گرفته است بیانگر اهمیت باستانی و تاریخی آن است.
در این میان با توجه به کاوشهایی که در سالهای اخیر از اطراف شهرستان آوج انجام شده است، این مناطق از نواحی باستانشناسی بسیار مهم ایران و غرب آسیا نیز به شمار میرود. در حال حاضر این منطقه به دلیل کشف شواهد حضور انسانهای اولیه اهمیت ویژه پیشاتاریخی دارد. یکی از برجستهترین محوطهها غار قلعهکرد است که بقایای انسانهای نئاندرتال و انسانهای هایدلبرگ در آن شناسایی شدهاند. این محوطه به پژوهشگران امکان میدهد روند تکامل انسان، پراکندگی گونهها و تطبیق با محیطهای مختلف را در فلات ایران بررسی کنند.
انسانهای هایدلبرگ
انسانهای هایدلبرگ (Homo heidelbergensis) گونهای از انسانهای اولیه بودند که حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار سال پیش در اروپا، غرب آسیا و بخشهایی از فلات ایران زندگی میکردند. این انسانها از نظر بدنی شباهت زیادی به نئاندرتالها داشتند؛ بدنی قوی، استخوانبندی مقاوم و جمجمهای بزرگ که نشاندهنده توانایی مغزی بالاتر نسبت به گونههای پیشین بود. مغز آنها ظرفیت یادگیری و ساخت ابزارهای پیچیدهتر را فراهم میکرد و همین ویژگی باعث شد بتوانند ابزارهای چندمنظوره سنگی، چاقوها و خراشدهندهها بسازند و از آنها در شکار و پردازش گوشت حیوانات استفاده کنند.
زندگی انسانهای هایدلبرگ عمدتا در غارها و پناهگاههای طبیعی جریان داشت، اما شواهد نشان میدهد که آنها قادر بودند سازههای موقتی ساده نیز بسازند تا از خود در برابر شرایط آب و هوایی محافظت کنند. آنها شکارچیان ماهری بودند و با استفاده از ابزارهای سنگی میتوانستند حیوانات بزرگ مانند گوزن و اسب وحشی و حیوانات کوچکتر را شکار کنند.
یکی از ویژگیهای برجسته انسانهای هایدلبرگ، استفاده اولیه از آتش بود که آنها را قادر میساخت غذا را بپزند، محیط را گرم نگه دارند و از خود در برابر حیوانات وحشی محافظت کنند. علاوه بر این، شواهد باستانشناسی نشان میدهد آنها غذا را ذخیره میکردند و مهارتهایی برای مدیریت منابع غذایی داشتند، موضوعی که نشاندهنده برنامهریزی بلندمدت و هوش بالای آنهاست.
در برخی مناطق، بقایای جانوری و ابزارهای سنگی انسانهای هایدلبرگ نشان میدهد که آنها قادر بودند شبکههای اجتماعی ابتدایی داشته باشند و گروههای کوچک را سازماندهی کنند تا به شکار و جمعآوری منابع بپردازند. این رفتارها پایههای شکلگیری رفتارهای پیچیدهتر نئاندرتالها و انسان مدرن را فراهم کرد.
انسانهای نئاندرتال
انسانهای نئاندرتال (Homo neanderthalensis) گونهای بودند که پس از انسانهای هایدلبرگ ظاهر شدند و بین ۲۰۰ تا ۴۰ هزار سال پیش در اروپا، آسیای غربی و بخشهایی از ایران زندگی میکردند. آنها بدنی بسیار قدرتمند، استخوانبندی ضخیم و جمجمهای بزرگ داشتند که نشاندهنده توانایی بدنی بالا و ظرفیت مغزی بیشتر نسبت به انسانهای هایدلبرگ بود. پیشانی کوتاه و صورت پهن آنها نیز ویژگیهای بارز نئاندرتالهاست که با قدرت بدنی بالا در هماهنگی بود.
نئاندرتالها شکارچیان حرفهای و ماهری بودند که با ابزارهای سنگی پیچیده، حیوانات بزرگ و کوچک را شکار میکردند. ابزارهای آنها شامل تیغهها، خراشدهندهها، سنگهای چندمنظوره و ابزارهای تخصصی برای بریدن گوشت و استخوان بود. علاوه بر شکار، نئاندرتالها گیاهان خوراکی و دارویی را جمعآوری میکردند و از پوست حیوانات برای ساخت پوشاک استفاده مینمودند، که نشاندهنده توانایی سازگاری آنها با محیطهای مختلف است.
زندگی اجتماعی نئاندرتالها پیچیدهتر از انسانهای پیشین بود. شواهد نشان میدهد آنها از سالمندان و کودکان مراقبت میکردند و حتی مردگان خود را دفن مینمودند، امری که نخستین نشانههای رفتارهای فرهنگی و اعتقادات اولیه را نشان میدهد. همچنین نشانههایی از ارتباط گروهی و همکاری در شکار و تقسیم غذا در آثار باستانشناسی یافت شده است.
نئاندرتالها از پناهگاههای طبیعی مانند غارها استفاده میکردند، اما توانایی ساخت پناهگاههای موقتی و محافظت از خود در برابر شرایط سخت آب و هوایی را نیز داشتند. استفاده از آتش، پوشاک و ابزارهای پیشرفته نشان میدهد که آنها میتوانستند با محیطهای گوناگون تطبیق یابند و در طول فصول مختلف منابع غذایی را مدیریت کنند.
به طور خلاصه، انسانهای نئاندرتال نمونهای از هوش عملی، زندگی اجتماعی و مهارتهای فرهنگی پیشرفته بودند که در ادامه مسیر تکامل انسان، پایههای بسیاری از رفتارهای انسان مدرن را شکل دادند.
محیط زیست و شیوه زندگی در دشت قزوین
دشت قزوین در دوران پارینهسنگی میانه دارای پوشش گیاهی متنوع، منابع آب و جانوران متعدد بود. این محیط فرصت مناسبی برای شکار و جمعآوری گیاهان و میوهها ایجاد میکرد. انسانهای هایدلبرگ و نئاندرتالها با استفاده از ابزارهای سنگی از جنس چخماق و سنگهای محلی، شکار میکردند، گوشت را خرد میکردند و پناهگاههای موقتی در غارها میساختند.
پناهگاههای طبیعی مانند غار قلعهکرد نقش مهمی در زندگی آنها داشت، زیرا در برابر حیوانات وحشی و شرایط آب و هوایی محافظت ایجاد میکردند. همچنین، مدیریت منابع غذایی و ذخیره آذوقه، نشاندهنده هوش و برنامهریزی بلندمدت انسانهای اولیه بود.
کشفیات غار قلعهکرد
کاوشهای باستانشناسی در غار قلعهکرد که توسط تیمهای ایرانی و فرانسوی به سرپرستی دکتر حامد وحدتینسب و پروفسور ژیل بریون انجام شد، شواهد مهمی از حضور انسانهای نئاندرتال و هایدلبرگ ارائه کرده است.
دندان شیری یک کودک نئاندرتال در عمق حدود یک متری کشف شد که قدمت آن به حدود ۱۷۵ هزار سال پیش بازمیگردد و کهنترین بقایای انسانی شناختهشده در ایران به شمار میرود.
در لایههای پایینتر، ابزارهای سنگی اولیه و بقایای جانوری کشف شدند که نشان میدهد انسانهای هایدلبرگ حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار سال پیش در این منطقه سکونت داشتهاند.
بقایای جانوری شامل استخوانهای اسب، گوزن، خرس و کرگدن است که نشاندهنده مهارت شکار و تغذیه متنوع انسانهای اولیه است.
ابزارها و فرهنگ انسانی
ابزارهای سنگی قلعهکرد شامل چاقوها، خراشدهندهها و ابزارهای چندمنظوره است که نشان میدهد انسانهای نئاندرتال و هایدلبرگ توانایی استفاده از مواد طبیعی برای ساخت ابزار و تهیه غذا را داشتند.
علاوه بر شکار، آثار جمعآوری گیاهان و استفاده از پوست حیوانات برای پوشاک و پناهگاه یافت شده است. این موضوع بیانگر زندگی سازمانیافته و اجتماعی انسانهای نئاندرتال است و نشان میدهد آنها تواناییهای فرهنگی و شناختی پیشرفتهای داشتند.
اهمیت باستانشناسی و بینالمللی
غار قلعهکرد با قدمت بیش از ۴۰۰ هزار سال، یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی ایران و جنوب غرب آسیا است. این محوطه:
ـ اطلاعات ارزشمندی درباره تکامل انسان و پراکندگی نئاندرتالها ارائه میدهد.
ـ اهمیت فلات ایران به عنوان مسیر اصلی مهاجرت انسانهای اولیه از آفریقا به آسیا را نشان میدهد.
ـ روند تکامل ابزارسازی، زندگی اجتماعی، شکار و فرهنگ انسانهای اولیه را روشن میکند.
نتیجهگیری
با توجه به یافتههای غار قلعهکرد، دشت قزوین یکی از مراکز مهم سکونت انسانها در دوران پارینهسنگی میانه بوده است. حضور انسانهای نئاندرتال و هایدلبرگ در این منطقه نشاندهنده توانایی تطبیق انسانهای اولیه با محیطهای متنوع، توسعه ابزارهای پیچیده و زندگی اجتماعی سازمانیافته است. این محوطه ارزش بالایی در مطالعات تکاملی انسان و تاریخ فرهنگی ایران دارد و همچنین میتواند بیانگر قدمت بالای زیست و حیات انسانی در منطقه قزوین در طول پیشاتاریخ و تاریخ باشد که در نهایت منجر به شکلگیری تمدنهای بزرگ انسانی شد.
