دژ پشتیبان
- شناسه خبر: 87469
- تاریخ و زمان ارسال: 4 مرداد 1405 ساعت 07:30
- بازدید :
قزوین در گذر از تجدد ناصری و بحرانهای عصر جدید (۱۲۵۰–۱۳۱۳ ق)
حیدر ولیزاده
با درگذشت فتحعلیشاه قاجار و پایان جنگهای خانمانسوز ایران و روسیه که به عقد معاهدات تلخ گلستان و ترکمانچای انجامید، جغرافیای سیاسی ایران دستخوش تغییرات بنیادین شد. از دست رفتن قفقاز، مرزهای شمالی ایران را به رود ارس محدود کرد و در این میان، قزوین وارد مرحله جدیدی از حیات سیاسی و اجتماعی خود شد. اگر در نیمه نخست سده سیزدهم هجری، قزوین نقش «پادگان سیال»، «مرکز تدارکات جنگی عباسمیرزا» و پشتیبان جبهههای نبرد را ایفا میکرد، در نیمه دوم این سده بهویژه با جلوس ناصرالدینشاه در سال ۱۲۶۴ ق نقش شهر دچار دگردیسی شد.
در این دوران، قزوین از یک شهر نظامی-کشاورزی به «گلوگاه ارتباطی ـ تجاری»، «کانون اصلاحات ناصری» و «مهمترین پایگاه ترانزیت کالا و مسافر به اروپا» تغییر ماهیت داد. انباشت تجربیات دیوانسالاری حاصل از پشتیبانی جنگهای قفقاز، نخبگان قزوینی را به بدنه اصلی اصلاحات اداری در پایتخت پیوند زد. از سوی دیگر، نزدیکی جغرافیایی قزوین به دارالخلافه (تهران) و قرار گرفتن در مسیر شاهراه حیاتی انزلی ـ رشت ـ تهران، این شهر را به یکی از نخستین دروازههای ورود دستاوردهای تمدن جدید تبدیل کرد؛ دروازهای که البته از آسیبهای اقتصادی ناشی از نفوذ روزافزون استعمار غربی و ورود بیرویه کالاهای خارجی در امان نماند.
عصر محمدشاه قاجار (۱۲۵۰–۱۲۶۴ ق)؛ تثبیت موقعیت، تمهید اصلاحات و بحرانهای نوپدید
جلوس محمدشاه قاجار بر تخت سلطنت، با بحرانهای ناشی از مدعیان پادشاهی (مانند علیمیرزا ظلالسلطان) همراه بود. حرکت محمدشاه از تبریز به تهران با حمایتهای میرزا ابوالقاسم قائممقام فراهانی و پشتیبانی نیروهای نظامی، از مسیر قزوین گذشت. قزوین در این دوران کوتاه اما پرالتهاب، شاهد تثبیت بوروکراسی مالیاتی، مهار نفوذ حکام خودسر محلی و البته بروز نخستین جرقههای بحرانهای مذهبی بود.
ساختار مالیاتی و مدیریت اراضی خالصه: پس از پایان جنگهای روس، اقتصاد کشاورزی منطقه به شدت آسیب دیده بود. بر اساس اسناد دیوانی منتظرالملک و دفتر استیفای عهد محمدشاهی، دشت قزوین به عنوان یکی از مهمترین حوزههای مالیاتی و تأمینکننده غله پایتخت طبقهبندی شد. قائممقام فراهانی با درک این موضوع و با تعدیل مالیاتهای کمرشکن برجا مانده از دوره جنگ، سعی در بازسازی اقتصاد زراعی قزوین داشت. در این برهه، بخش وسیعی از اراضی اطراف قزوین، بهویژه در بلوکات دشتابی و زهرا که دچار صدمه و رکود شده بودند، مجدداً زیر کشت رفتند.
نقش قزوین در لشکرکشی به هرات (۱۲۵۳ـ۱۲۵۴ ق): اگرچه کانون درگیریهای نظامی در عصر محمدشاه از شمال غرب به مرزهای شرقی (هرات) منتقل شده بود، اما قزوین موقعیت استراتژیک لجستیکی خود را از دست نداد. این شهر همچنان به عنوان یکی از مراکز مهم تجمع نیروها و انبار ذخیره غله نقشآفرینی کرد. گزارشهای تاریخ منتظم ناصری صراحت دارد که بخشی از سیورسات سواران نظام که از آذربایجان عازم خراسان بودند، از طریق دیوانسالاری قزوین تأمین، تجمیع و به سوی شرق ارسال میشد.
بحرانهای مذهبی و ظهور بابیت: یکی از مهمترین تحولات اجتماعی قزوین در پایان عهد محمدشاهی، نفوذ جریان «شیخیه» و سپس پیدایش جنبش «بابیت» بود. حضور چهرههای برجسته و جنجالی نظیر طاهره قرهالعین در قزوین و تقابل او با علمای سنتی و اصولی شهر، قزوین را به کانون التهابات عقیدتی تبدیل کرد. ترور ملا محمدتقی برغانی (شهید ثالث) در مسجد به سال ۱۲۶۳ ق، شوک بزرگی به جامعه قزوین وارد کرد و پیامدهای این شکاف مذهبی تا دههها در ساختار اجتماعی شهر باقی ماند.
عصر ناصری (۱۲۶۴ـ۱۳۱۳ ق)؛ قزوین در مدار مدرنیزاسیون و توسعه زیرساختها
با به قدرت رسیدن ناصرالدینشاه و صدارت میرزا تقیخان امیرکبیر، ایران وارد مرحله تازهای از تلاش برای نوسازی شد. قزوین به واسطه موقعیت چهارراهی خود میان تهران، گیلان، آذربایجان و همدان، به یکی از محورهای اصلی برنامههای توسعه بدل گشت. این نوسازی کالبدی و ارتباطی در جبهههای گوناگونی پیش رفت:
الف) اصلاحات امیرکبیر و توسعه شبکههای پستی و انتظامی
امیرکبیر با درک اهمیت موقعیت ژئوپلیتیک قزوین، اصلاح ساختار انتظامی و پست این شهر را در اولویت برنامههای خود قرار داد. قزوین به عنوان ایستگاه مرکزی خطوط چاپاری شمال و غرب کشور ساماندهی شد تا ارتباط پایتخت با ایالتهای کلیدی به سرعت و امنیت برقرار شود. علاوه بر این، امیرکبیر برای پایان دادن به سیستم ملوکالطوایفی و کوتاه کردن دست متنفذان محلی، حکام تکنوکرات، قاطع و مطیع مرکز را به قزوین فرستاد تا ضمن استقرار نظمیه کارآمد، از تعدی به رعایا و تجار جلوگیری کنند.
ب) ورود ابزارهای جدید ارتباطی؛ تلگراف و انقلاب اطلاعاتی
در حدود سال ۱۲۷۶ ق (کمتر از دو دهه پس از اختراع جهانی تلگراف)، خط تلگراف تهران-قزوین-سلطانیه-تبریز و اندکی بعد انشعاب قزوین-رشت به بهرهبرداری رسید. پیوستن قزوین به شبکه تلگراف، یک انقلاب اطلاعاتی در این شهر ایجاد کرد. این فناوری سرعت انتقال دستورهای مرکز به ولایات را بهشدت افزایش داد و نظارت لحظهای دربار بر حاکمان محلی را ممکن ساخت. تلگرافخانههای قزوین بعدها به یکی از کانونهای اصلی تجمع مردم در جریان رویدادهای سیاسی تبدیل شدند.
ج) راههای شوسه و تبدیل قزوین به «بندر خشک»
مهمترین تحول زیرساختی این عصر، احداث راه شوسه قزوین ـ تهران و سپس قزوین ـ رشت ـ انزلی بود. در اواخر عصر ناصری، روسها با دریافت امتیازات راهسازی (از جمله توسط شرکتهای وابسته به پولیاکوف و بانک استقراضی روس)، جادههای کالسکهرو و ماشینرو را در این مسیر توسعه دادند. این جادهها قزوین را به مهمترین «بندر خشک» و مرکز ترانزیت کالاهای اروپایی و روسی به مرکز ایران تبدیل نمود. کالاهای وارداتی از طریق دریای خزر به انزلی میرسیدند و پس از بارگیری، از مسیر رشت به کاروانسراهای قزوین منتقل شده و از آنجا به سراسر فلات مرکزی ایران توزیع میگشتند.
ساختار عمرانی و کالبدی؛ ظهور معماری دوره ناصری
رشد پرشتاب تجارت ترانزیتی، افزایش ثروت طبقه تجار و رفتوآمد مداوم سفرا، هیئتهای دیپلماتیک و جهانگردان خارجی، سیمای شهری قزوین را در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری دستخوش تحولی چشمگیر کرد.
الف) مجموعه کاروانسرای سعدالسلطنه؛ نماد اقتدار تجاری در پایان قرن سیزدهم
در سالهای پایانی عصر ناصری (حدود ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ ق)، به همت باقرخان سعدالسلطنه حاکم مقتدر و کاردان وقت قزوین بزرگترین کاروانسرای درونشهری و سرپوشیده ایران با وسعتی بیش از ۲.۶ هکتار احداث شد. این مجموعه عظیم با دارا بودن چندین حیاط وسیع، سراها، تیمچهها، شترخانههای بزرگ و راستههای سرپوشیده با طاقهای آجری باشکوه، دقیقاً برای پاسخگویی به حجم بالای مبادلات تجاری میان ایران، قلمرو روسیه و اروپا طراحی شده بود. سعدالسلطنه با متمرکز کردن بازرگانان، ترخیصکاران گمرک و صرافان در این مکان، قزوین را به قطب اقتصاد تجاری ایران در آن مقطع تبدیل کرد.
ب) مهمانخانه بزرگ قزوین و تجدد در صنعت مهماننوازی
با افزایش سفرهای شاه به فرنگ و عبور مستمر جهانگردان غربی، نیاز به اقامتگاههایی متناسب با استانداردهای اروپایی احساس شد. از این رو، در سال ۱۲۹۶ ق به دستور ناصرالدینشاه، نخستین «مهمانخانه به سبک اروپایی» در دو طبقه با امکاناتی نظیر اتاقهای مبله، پستخانه و خدمات پذیرایی نوین در قزوین (حوالی سبزهمیدان) احداث شد. جهانگردانی چون مادام ژان دیولافوا، ادوارد براون و لرد کرزن در سفرنامههای خود به توصیف این بنا پرداختهاند که نشاندهنده الگوبرداری قزوین از زیست شهری غربی در خدمترسانی به مسافران است.
بافت اجتماعی، دینامیسم اقتصادی و بحرانهای هولناک
با وجود توسعه چشمگیر زیرساختها، جامعه قزوین در این عصر با گسستهای عمیق اجتماعی، بلایای طبیعی و تغییرات شدید طبقاتی روبهرو بود.
قحطی بزرگ ۱۲۸۸ ق (قحطی غلّه) و فروپاشی اجتماعی: یکی از دردناکترین برهههای تاریخ قزوین، وقوع قحطی هولناک سال ۱۲۸۸ ق بود. این قحطی که ریشههای آن در خشکسالیهای پیاپی سالهای ۱۲۸۶ و ۱۲۸۷ ق نهفته بود، ضربه جبرانناپذیری به جمعیت و اقتصاد شهر وارد کرد.
با وجود قرار گرفتن قزوین در مسیر ارتباطی، احتکار بیرحمانه غلات توسط برخی ملاکان سودجو، حکام محلی فاسد و ضعف مفرط سیستم حملونقل سنتی، تلفات را به شدت بالا برد. کار به جایی رسید که با وجود ارسال غلات اضطراری از سوی دیوان اعلی در تهران، به دلیل تورم شدید، دسترسی عامه مردم به نان غیرممکن شد و ساختار اجتماعی شهر برای مدتی دچار فروپاشی گردید؛ چنانکه گزارشهایی از مرگومیر گسترده در خیابانها و مهاجرت اجباری روستاییان به ثبت رسیده است.
ظهور و تحکیم نخبگان دیوانی: با پیچیدهتر شدن سیستم حکومتی، خاندانهای بزرگ قزوینی نقش کلیدی و بیبدیلی در دیوانسالاری مرکزی ایفا کردند. مستوفیان، لشکرنویسان و منشیان قزوینی به دلیل تسلط بر ریاضیات، سیاق و فنون نامهنگاری، نبض وزارت مالیه و استیفای قاجار را در دست گرفتند.
هژمونی دینی و مرجعیت علمی: در کنار دیوانسالاران، میراث فقهی و کلامی روحانیون برجستهای چون ملا محمدتقی برغانی (شهید ثالث) و برادرش ملا محمدصالح برغانی، توسط شاگردان و خاندان آنها در تمام طول عصر ناصری تداوم یافت. مساجد و مدارس علمیه قزوین (مانند مدرسه صالحیه) به مراکزی برای پرورش فضلای بزرگ و سنگری مستحکم برای مبارزه با بدعتهای مذهبی تبدیل شدند و هویت شیعی اصولگرایانه شهر را تثبیت کردند.
قزوین در جریان جنبش تنباکو و طلیعه مشروطهخواهی (۱۳۰۸–۱۳۱۳ ق)
در سالهای پایانی سلطنت پنجاهساله ناصرالدینشاه، قزوین دیگر صرفاً یک مرکز لجستیکی یا تجاری منفعل نبود، بلکه به لطف ارتباط مداوم با دنیای خارج، به یکی از کانونهای بیداری سیاسی و پایگاههای مقاومت مدنی تبدیل شده بود.
گزارش کارگزار انگلیسی در رشت (۱۳۰۹ ق):
«قزوین به جهت قرب مسافت به تهران و عبور و مرور مدام تجار و طلاب، سریعتر از سایر ایالات، اخبار فتاوای علمای نجف و فتوای تحریم تنباکو را دریافت کرده و بازار شهر یکپارچه تعطیل شده است؛ و این امر تجارت شمال را به کلی فلج کرده است.»
الف) جنبش تحریم تنباکو؛ اتحاد تجار و علما
با واگذاری انحصاری امتیاز خرید و فروش تنباکو به کمپانی انگلیسی رژی (تالبوت)، تجار بزرگ و اصناف قزوین که منافع خود را در خطر نابودی میدیدند، به همراه علمای برجسته بومی و استعمارستیز سر به اعتراض برداشتند. بستن بازار قزوین، امتناع از خرید و فروش تنباکو و پناه بردن به مساجد، شریان ارتباطی و اقتصادی پایتخت با مناطق شمالی را مختل کرد. این نافرمانی مدنی در قزوین، فشار مضاعفی بر دربار ناصرالدینشاه وارد آورد و نشان داد که ائتلاف روحانیت و بازار تا چه حد میتواند ماشین استبداد را از کار بیندازد.
ب) انجمنهای مخفی، ورود مطبوعات و زمینهسازی مشروطه
در دهه پایانی عصر ناصری، قزوین به محل تلاقی اندیشههای مدرن تبدیل شد. رفتوآمد آزادانهتر بازرگانان، روشنفکران و حتی کارگران مهاجر از طریق قزوین به قفقاز (بهویژه بادکوبه/باکو)، استانبول و اروپا، باعث شد تا اندیشه های جدید و ضد استبدادی به سرعت به شهر راه یابد. روزنامههای در تبعید و روشنگرانهای چون قانون (میرزا ملکمخان)، اختر و حبلالمتین، اغلب در میان اقلام تجاری بازرگانان قزوینی پنهان شده و از طریق این شهر به تهران قاچاق میشدند.
حضور چهرههای بومی چون «میرزا یحیی واعظ قزوینی» و شکلگیری محافل پنهانی روشنفکری در میان تجار و دیوانسالاران تحصیلکرده، زمینهساز تشکیل هستههای اولیه مشروطهخواهی در این شهر شد؛ هستههایی که بعدها در دوران مظفرالدینشاه و محمدعلیشاه، قزوین را به یکی از ارکان اصلی فتح تهران تبدیل کردند.
نتیجهگیری: بازتعریف هویت شهری قزوین در پایان عصر ناصری
بررسی دقیق و همهجانبه تحولات قزوین از جلوس محمدشاه (۱۲۵۰ ق) تا ترور ناصرالدینشاه (۱۳۱۳ ق) نشان میدهد که این شهر توانست دوره گذار از یک «پادگان پشتیبان نظامی سنتی» به یک «شاهراه ترانزیتی، مدرن و تجاری» را با موفقیت طی کند؛ هرچند این گذار با هزینههای سنگین اجتماعی، قحطیها و تنشهای عقیدتی همراه بود.
تأثیرات عمده و تاریخی این دوران بر هویت شهری قزوین را میتوان در سه محور کلیدی خلاصه کرد:
تثبیت جایگاه به عنوان دروازه تجدد و ارتباطات: احداث راههای شوسه کالسکهرو، گسترش خطوط تلگراف، بنای کاروانسراهای مدرن با مقیاس بینالمللی و تأسیس مهمانخانههای جدید، قزوین را به نخستین ایستگاه تجربه مظاهر مدرنیته و اقتصاد جهانی در ایران تبدیل کرد.
تکامل دیوانسالاری و صدور نخبگان بومی: ادغام مستوفیان و نخبگان اداری قزوین در بدنه حکومت مرکزی قاجار، باعث شد تا این شهر نهتنها از نظر اقتصادی، بلکه از حیث مدیریت سیاسی و مالی نیز بر کل کشور تأثیر بگذارد.
شکلگیری آگاهی سیاسی و بلوغ اجتماعی: تغییر ساختار طبقه متوسط و پیوند مستحکم و استراتژیک آنان با نهاد مرجعیت، قزوین را از شهری کاملاً مطیع و وابسته به شاه، به یکی از سنگرهای اصلی جنبشهای ملی و مذهبی ارتقا داد.
در نهایت، قزوین در پایان عهد ناصری، شهری بود که اگرچه دیوارهای باروی فرسوده صفویاش رها شده بود، اما شریانهای اقتصادی، ارتباطات تلگرافی و افکار پیشرو، آن را کاملاً آماده ایفای نقشی سرنوشتساز در طوفان انقلاب مشروطیت میکرد.
