عطر و عطر درمانی و نقش آن در بهداشت روان

گردآوری و ترجمه: ا. امیر دیوانی

اشاره:

با برآمدن اسلام در ایران و تاکید پیامبر اسلام (ص) در گفتار کردار بر استحسان و دلپسندی عطر و خوشبویی، به این دو جزء ناگسستنی فرهنگ و تمدن ایران زمین، بیش از پیش عنایت شد. به ویژه که (پارسی‌ها = زرتشتیان)، شاپور (از ولایت‌های معروف ایالت فارس و از مراکز عمده‌ی عطرسازی ایران)، صنعت عطرسازی را به کوفه بردند و در آن دیار رواج دادند و از آن جا به سایر سرزمین‌های اسلامی راه یافت و سرانجام به اروپا رسید. رد پای عطر را در سراسر فرهنگ عامه، امثال باورها، سحر و جادو، ترانه‌های عامیانه، لالایی‌ها و نیز در عرفان می‌توان یافت. این آفریده‌ی جادویی در دیگر عرصه‌های تاریخی ایران زمین از تجارت و سیاست گرفته تا حوزه‌ی دانش‌های گوناگون از جمله پزشکی، داروسازی و گیاه‌شناسی هم تاثیر نیرومند خود را بر جای نهاده است.

عطر چگونه ساخته می‌شود؟

به زبان ساده عطر، عبارت است از 10 تا 15 درصد مواد معطر که در 85 تا 90 درصد الکل بسیار خالص حل شده باشد. مواد معطر از این قرارند:

1ـ روغن تبخیر شونده

2ـ عصاره‌ی گل‌ها

3ـ مواد شیمیایی معطر که از طریق صنعتی تهیه می‌شود

4ـ انواع صمغ‌ها

5ـ پاره‌ای مواد حیوانی

ساده‌ترین و کامل‌ترین نمونه‌ی روغن گیاهی تبخیر شونده، عصاره‌ی پوست لیمو و نارج است. کافی است پوست نارنج، لیمو و انواع مرکبات را فشار دهید و یک شعله‌ی کبریت در برابر آن بگیرید. در این موقع سوخته شدن قطرات روغن را مشاهده کرده و در ضمن بوی خوش آن به مشامتان خواهد رسید.

به همین ترتیب سالانه از پوست صدها هزار تن مرکبات برای تهیه‌ی عصاره‌ی معطر استفاده می‌شود. در بسیاری از کشورها مانند گینه و سیسیل، فشردن پوست مرکبات با دست صورت می‌گیرد، اما در پاره‌ای ممالک هم همچون ایالت متحده و برزیل، دستگاه‌های خاصی برای این منظور ساخته شده است.

در مورد برخی دیگر از گیاهان معطر، فشار دست و یا دستگاه بسنده نیست بلکه باید روغن‌های معطر آنها را با دستگاه‌های تقطیر بخار استخراج نمود.

معمولا درصد مواد معطر در گیاه بسیار ناچیز است مثلا از چهار هزار کیلو گلبرگ گل سرخ می‌توان فقط یک کیلو عطر خالص گل سرخ به دست آورد. در موارد استخراج عطر، پاره‌ای از گلبرگ‌های معطر که بسیار لطیف و ظریف هستند، روش‌های دیگری غیر از آنچه یاد شد، باید به کار رود زیرا این مواد عطر خود را در مقابل عبور بخار آب آزاد نمی‌کنند.

ساده‌ترین روش استخراج عطر

یکی از ساده‌ترین روش‌های استخراج عطر بر این اساس استوار است که روغن‌های گیاهی و حیوانی مواد تبخیر شده از گیاهان معطر را به فوریت در خود حل و جذب می‌کنند.

با استفاده از این خاصیت، مقداری از چربی‌های حیوانی تصفیه شده و خالص را به روی دو جانب سطوح شیشه‌ای گسترده و در فاصله دو شیشه، مقداری گل‌های معطر قرار می‌دهند این سطوح شیشه‌ای چند طبقه بر روی هم چیده شده و مجموعا آنها در یک محفظه بدون شکاف گذارده می‌شود تا 24 ساعت باقی بمانند.

در این مدت تقریبا تمامی عصاره‌ی خوشبوی گل تبخیر و در چربی حل می‌شود. در این حالت گل‌ها را برداشته و گل‌های تازه‌ی دیگری به جای آنها قرار می‌دهند و به این ترتیب روزهای متمادی عطر گل‌ها در چربی جمع شده و از بوی عطر اشباع می‌شود. در پایان روغن‌ها را با قاشق چوبی از سطح شیشه‌ها جمع‌آوری نموده، مواد عطری آن را استخراج می‌نمایند.

امروزه به جای این عمل طولانی، گل‌ها را به مدت نیم ساعت در یک حلال مانند‌ »اتر» قرار می‌دهند و سپس عطر محتوی این حلال را از طریق تبخیر استخراج می‌کنند این قبیل عطرها بسیار گرانبها هستند.

انتخاب عطر

عطر به سبب هزینه‌های نسبتا سنگینی که در بردارد، گرانبهاست. در حالی که نوع ملایم‌تر و کم دوام‌تر آن با نام‌های ادوتوالت و ادکلن به بهای ارزانتری به فروش می‌رسند.

استفاده از ادوتوالت و ادکلن برای روز، به ویژه روزهای گرم بهتر است، زیرا عطر ملایمتری دارند. ادوتوالت را از نوع عطری که انتخاب کرده‌اید، می‌توانید تهیه کنید، زیرا با هر نوع اسانس عطر، ادوتوالت آن نیز موجود است.

نکته‌ای که لازم به تذکر است، اینکه عطر را نباید به دلیل گرانتر بودن یا مد روز بودن و یا تازگی نوع آن، انتخاب کرد. متاسفانه بسیاری از افراد بی‌توجه به مسایل اصلی و صرفا تحت تاثیر تبلیغات جذاب و یا توصیه‌ی این و آن به سراغ عطر می‌روند و تصور می‌کنند که گرانبهاترین و یا تازه‌تارین نوع عطری که به بازار عرضه شده است، همیشه بهترین است، در حالی که این‌طور نیست. برخی هم به دنبال شایعات‌اند، هر چند یک بار نوع تازه‌ای عطر را برمی‌گزینند، به این خیال که مد روز است، و حال آن که عطر با هیچ یک از این مسائل، ارتباطی ندارد و تنها چیزی که در انتخاب آن مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد، نوع پوست است.

زیرا یک نوع عطر روی پوست‌های مختلف، بوهای متفاوتی دارد. بنابراین به جای آن که ببینم فلان فرد از چه عطری استفاده می‌کند و یا گرانترین و تازه‌ترین عطری که به بازار آمده کدامست، بهتر است عطر را روی پوستمان آزمایش کنیم تا بتوانیم درباره‌ی آن داوری درستی داشته باشیم. برای آزمایش و انتخاب عطر، مقدار کمی از آن را روی مچ دست در ناحیه‌ی نبض بمالید، چند لحظه صبر کنید و سپس آن را ببویید، در آن زمان می‌توانید تصمیم بگیرید. اگر بوی عطر با پوستتان هماهنگ است، اما می‌خواهید ملایمتر و یا ارزان‌تر باشد، از همان اسانس، ادوتوالت یا ادکلن آن را بخرید.

مراکز عطر روی پوست

معمولا عطر را پشت گوش‌ها، گردن، زیر بازوها، محل خم شدن ساعد و بازوها، مچ‌ها و پشت زانوها می‌زنند. این‌ها نقاطی هستند که سرخرگ‌ درست در زیر پوست قرار دارد و بوی عطر را به خوبی منتشر می‌کند.

نکته‌ای که در اینجا باید بدان اشاره کرد، این است که از عطر، هر قدر هم خوشبو باشد باید به مقدار بسیار کم استفاده شود زیرا در غیر این صورت بوی تند و زننده‌ای ایجاد می‌کند. اگر می‌خواهید ساعت‌ها خوشبو باشید، می‌توانید از این شگرد قدیمی انگلیسی استفاده کنید:

به یک تکه پنبه، کمی عطر بزنید و آن را در میان سینه قرار دهید. با این کار ساعت‌ها خوشبو خواهید بود.

نکته‌ی دیگر اینکه هیچ‌گاه شیشه‌ی خالی عطر را دور نیندازید. آن را در کمد لباس زیر و ملحفه‌ها قرار دهید تا خوشبو شوند.

عطر درمانی

چنانچه به انواع مداوهای گیاهی معتقدید، بد نیست اندکی نیز پیرامون شیوه‌ای موسوم به عطر درمانی اطلاعات داشته باشید. دیرینگی این روش بس زیاد است و دست‌کم به 6 هزار سال پیش باز می‌گردد. احتمالاً نخستین بار در مصر و 1555 سال قبل از میلاد مسیح این راهکار جهت معالجه‌ی انواع بیماری‌ها استفاده شده است.

مصری‌های باستان از شیوه‌ای جهت عصاره‌گیری روغن‌های گیاهان معطر سود می‌برند که یکی از روش‌های ابتدایی این‌گونه درمان شمرده می‌شود. بعد از مصری‌ها، نوبت یونانیان باستان بوده است که از روغن‌های معطر برای انواع مداواهای طبی و مواد آرایشی استفاده کنند.

از عطر درمانی می‌شود برای ایجاد تعادل بین حالت‌های روانی و احساسی مدد جست، مثلا می‌توان از ترنج، یاسمن، نارنج، نعناع هندی، بابونه‌ی رومی و رز برای بهبود آشفتگی‌های روانی بهره گرفت و یا جهت رفع افسردگی از عصاره‌ی شمعدانی عطری، گریپ‌فروت، یاسمن، لیمو ترش، نارنج، بابونه‌ی رومی، رز و چوب صندل سود برد.

همچنین به منظور افزایش حافظه و تمرکز می‌توان از فلفل سیاه، لیموترش، نعناع بیابانی و رزماری استفاده کرد.

عطر درمانی در واقع آمیزش هنر و علم به قصد بهره‌مندی از عصاره‌ی روغن گیاهان معطر جهت افزایش تندرستی و زیبایی است. یکی از اساسی‌ترین شیوه‌های کاربرد روغن‌ها، برای ماساژ دادن است. پس از این راهکار می‌توان از استحمام توام با روغن‌های معطر برای آرامش یافتن بهره برد. کمپرس و استشمام بخارات روغن‌های معطر نیز انواع دیگر روش‌های استعمال می‌باشد.

عینا همانند سایر روش‌های درمانی، در این قلمرو هم باید نسبت به کودکان و زنان باردار تحت نظر پزشک، احتیاطات لازم را رعایت کرد گاهی اوقات ممکن است روغن‌های مخصوص باعث سقط جنین و یا انقباضات رحمی شوند، که بسیار خطرناک است. در هر حال هیچ‌گاه بدون توصیه‌ی پزشک معالج و متخصص این رشته، خودسرانه به چنین اقداماتی دست نزنید.

دانستنی‌های فزون‌تر درباره‌ی عطر درمانی

عصاره گیاهان معطر (روغن‌های معطر) می‌تواند در چیره‌گی بر افسردگی موثر افتد. در نظر بگیرید برای یک لحظه چگونه گرفتن و بوییدن یک دسته گل رز، احساس آرامش و راحتی در قلب انسان پدید می‌آورد. البته شما زیبایی دسته گل را تحسین می‌کنید، ولی در واقع امر نامحسوس‌تری رخ می‌نماید. هنگامی که گل رزی را به بینی خویش نزدیک کرده و عطر دلنواز آن را بو می‌کنید اثر مستقیم بر روی مغزتان می‌نهد.

مولکول‌هایی از عطر رز که اعصاب بویایی را تحریک می‌کند، پیام‌هایی را برای دستگاه لیمبیک مغز شما می‌فرستند. این دستگاه، حافظه و هیجان را مهار می‌سازد. همچنین از طریق هیپوتالاموس بر روی دستگاه غدد درون‌ریز اثر می‌نهد و به وسیله‌ی غده‌ی هیپوفیز، برقراری تعادل شیمیایی بدن موثر است. زمانی که غم و افسردگی، توانایی بدن را جهت برقراری تعادل و تندرستی تحریک می‌کند، طی این روش استفاده‌ی سنجیده از روغن‌های معطر طبیعی در غلبه بر افسردگی یاری می‌کند. عصاره‌ی رز گل محمدی یکی از اصلی‌ترین عطرهای مورد استفاده برای افسردگی است. عصاره‌ی مزبور، عصاره‌ی تقطیر شده‌ای است که حدود 30 رز برای تولید یک قطره از آن استفاده می‌شود و غلظت زیادی دارد. خود گل رز به تنهایی در تسکین افسردگی موثر نیست هر چند در بین خوشبوکننده‌های طبیعی جای خاصی دارد ولی باید به شکل روغن یا عصاره استنشاق شود.

بعضی عصاره‌های طبیعی دیگر که به عنوان ماده‌ی ضد افسردگی در نظر گرفته شده‌اند، عبارتند از اسطوخودوس، بهار نارنج پرتغال، گریپ‌فروت، برگاموت (نوعی گلابی ترکی) یاسمن شب‌بو و صندل هستند که شماری از آنها ترشح استروژن را سرعت می‌بخشند.

ریحان، یک گیاه معمولی آشپزخانه‌ای است که گل‌های سفید کوچکی دارد. عصاره‌ی تقطیر شده برگ‌های آن به صورت روغن سبز زرد رنگی است و در غلبه بر افسردگی یاری می‌کند.

برگاموت که درختی از نوع مرکبات است، گلابی معطر بزرگی می‌دهد و روغن عصاره‌ی گرفته شده از میوه‌ی تازه چیده شده و برگ‌های آن که عطر لیمو دارد، به کاهش افسردگی کمک می‌کند همچنین صندل که یک درخت همیشه سبز است.

چطور از این عطرها استفاده کنیم؟

همه‌ی این عطرهای طبیعی (عصاره‌ی تمام این گیاهان) را می‌توان استنشاق کرد و یا مانند یک روغن حمام استفاده نمود. هر چند، یک ماساژ همراه با  این عطرها در حمام، بهترین تسکین‌کننده و آرام بخش است. این روغن‌های گیاهی توسط یک انتشار دهنده یا دستگاه بخور ممکن است در هوا منتشر شود. تبخیر این روغن‌های معطر و انتشار آن در فضا به کاهش افسردگی یاری می‌کند.

فواید

ریحان، کمک موثری در رفع خستگی‌، اضطراب و افسردگی به عمل می‌آورد و یک ضد عفونی کننده‌ی قوی است. در ضمن گیاه یاد شده احتمالا برای رفع التهاب نایژه‌ها، سرماخوردگی، تب، نقرس، سوء هاضمه و مارگزیدگی استفاده می‌شود. عصاره‌ی برگاموت هم خستگی را مرتفع می‌سازد و نیز تسکین بخش است و تعجبی ندارد که به منزله‌ی ماده‌ی ضد افسردگی مصرف شود. وانگهی، عصاره‌ی مزبور در موارد زیر کاربرد دارد:

زخم‌های پوست و دهان، برونشیت، زخم‌های گلو. روغن چوب صندل همانند یک آرامبخش اثر دارد و برای رفع تنش و افسردگی موثر است. همچنین جهت از بین بردن سرفه، تهوع و ناراحتی‌های پوستی مفید می‌باشد. گفتنی است که افراط در مصرف روغن (عصاره‌ی) ریحان، بر شدت افسردگی می‌افزاید. پس بهتر آن که به اندازه از آن استفاده شود و زنان باردار از به‌کارگیری آن در دوران حاملگی خودداری ورزند.

منابع:

1ـ تقدمی، محمدرضا؛ راز بوها در زیبایی و شادابی؛ موسسه‌ی کتاب درمانی ـ تهران، 1373

2ـ فرهادیان، فریبا؛ لطفا این عطرها را بو کنید؛ روزنامه جام‌جم؛ 1382

2ـ یحیایی، شیرین؛ تاثیر عطر درمانی در کاهش افسردگی؛ روزنامه‌ی همشهری، 1381

4ـ اینترنت