سنت‌شکنی برای داشتن حق در زندگی مشترک

طاهره‌سادات موسوی

ثبت شروط ضمن عقد یکی از حقوق قانونی، شرعی و انسانی برای بانوانی است که قصد ورود به یک زندگی مشترک را دارند، با وجود این در بسیاری از موارد حرف زدن درباره آن نوعی سنت‌شکنی است که ممکن است به طرد شدن و رهاشدگی و یا ملامت منجر شود و در این حوزه جای خالی فرهنگ‌سازی و ارتقای آگاهی به شدت به چشم می‌خورد.

به گزارش خبرنگار روزنامه ولایت، کافی است چند روزی را در دادگاه‌های خانواده و یا دفاتر مشاوره سپری کنیم تا پرونده‌ها و مشکلاتی را مشاهده کنیم که شاید به نظر ما ساده باشد، اما همین ساده بودن به مشکلی جدی بدل شده که آرامش را از خانواده سلب کرده است.

شاید خیلی از افرادی که در حال حاضر با این مشکلات دست و پنجه نرم می‌کنند، ابتدا این موضوع را برای خود از محالات و یا بسیار غیرمحتمل و یا حتی خنده‌دار می‌پنداشتند.

ثبت شروط ضمن عقد یکی از مواردی است که در کاهش این چالش‌ها کمک می‌کند، اما در سطح کشور بانوان زیادی هستند که به خاطر عدم ثبت این شروط به در بسته خورده و به ناچار بخشی از حقوق اساسی خود را از دست می‌دهند می‌گذرند و یا بدون حمایتی خاص رها می‌شوند. قزوین هم در سطح کشور جزیره جدایی نیست و این مسایل در استان کوچک ما هم به چشم می‌خورد.

دخترانی که فکر می‌کنند با حرف زدن از شروط ضمن عقد معشوق خود را از دست می‌دهند. گاهی خواستگاران عاشق پیشه‌ای را می‌بینیم که با شنیدن گرفتن حق طلاق، اجازه کار و یا خروج از کشور، چشم به روی علاقه چندین و چند ساله خود می‌بندند.

نکته غم‌انگیز ماجرا اینجا است که در مواردی خانواده‌ها هم با این موضوع مخالفت می‌کنند و این دختران ما هستند که باید به خاطر حقوق طبیعی خود سکوت کنند به‌ نوعی که انگار درباره جرمی بزرگ حرف می‌زنند.

گاهی هم دختران و یا اطرافیان با حرف‌هایی مثل اینکه، ما عاشق هم هستیم، دوره آشنایی عمیقی داشتیم و هرگز چنین اتفاقی برای ما رخ نمی‌دهد؛ خودشان را گول می‌زنند تا با ثبت شروط ضمن عقد و قضاوت‌های جامعه درگیر نشوند.

آن‌ها آرامش موقتی اکنون را به حرف زدن درباره حقوق اساسی خود ترجیح می‌دهند؛ شاید ترس از طرد شدن، قضاوت، ملامت شدن و تابو بودن این مسایل باعث شده در دوران خواستگاری، آشنایی و پیش از عقد، حرفی از شروط ضمن عقد به میان نیاید.

البته هستند خانواده‌ها، پسران و دخترانی که آگاهی داشته و از شروط ضمن عقد دفاع می‌کنند اما به طور عموم هنوز حرف زدن از این شروط بویژه در شهرها و محیط‌های کوچک نوعی سنت‌شکنی است.

ضرورت ارتقای آگاهی نسبت به شروط ضمن عقد

برای بررسی بیشتر با «مونا گلپور»، وکیل پایه یک دادگستری، رئیس کمیسیون فرهنگ و هنر مرکز وکلای استان، مدیرعامل موسسه داوری همای حامیان عدالت، عضو موسسه حقوق شهروندی شهرداد با سال‌ها تجربه فعالیت در مراجع قضایی، گفت‌وگو کردیم.

به گفته گلپور، متاسفانه در گذشته نسبت به قید شروط ضمن عقد به خاطر نوع فرهنگ، عدم آگاهی، تعصبات یا سایر موارد شناختی وجود نداشت، خانواده‌ها نمی‌دانستند که خانم می‌تواند مواردی مانند حق تحصیل، مسکن، طلاق و خروج از کشور را در سند نکاح قید کنند و همین باعث شده در گذشته بسیاری از بانوان ما آسیب ببینند.

وی با اشاره به تجربه یکی از همکارانش عنوان کرد: انگار اینطور نهادینه شده بود که مرد باید مسکن را تعیین کند یا درباره تحصیل خانم نظر نهایی را داشته باشد، بانویی را می‌شناسم که در 16 سالگی ازدواج کرده و به طور شفاهی برای ادامه تحصیل رضایت و قول همسرش را گرفت اما بعد از ازدواج شرایط طور دیگری رقم خورد.

این وکیل پایه یک دادگستری ادامه داد: این خانم علاقه زیادی به تحصیل داشت اما با ممانعت همسرش مواجه بود، همین باعث شد بعد از چند سال با یک فرزند تصمیم به جدایی بگیرد و بعد تحصیل و کار را آغاز کرد.

عضو هیات مدیره کانون داوری استان با تاکید بر ضرورت ارتقای آگاهی درباره شروط ضمن عقد تصریح کرد: بارها در جلسات استانداری و دادگاه‌های خانواده تاکید داشته‌ایم که به جای مشاوره‌هایی که همه از آن اطلاع دارند، باید این مباحث مطرح شود تا آقایان و بانوان پیش از ورود به زندگی مشترک اطلاعات لازم و کافی داشته باشند.

جای خالی فرهنگ‌سازی و طفره رفتن دفترخانه‌ها از وظایف خود

آنطور که رئیس کمیسیون فرهنگ و هنر مرکز وکلای استان قزوین مطرح کرد، در صورتی که زوجه هنگام خواندن صیغه محرمیت درخواست ثبت شروط ضمن عقد را داشته باشد، دفتردار ملزم است تمام آن‌ها را ثبت و لحاظ کند، همچنین دفترخانه‌ها به لحاظ قانونی موظف هستند تمام شروط 12گانه را هنگام عقد اعلام کنند اما معمولا در بیشتر موارد این اتفاق نمی‌افتد.

وی ادامه می‌دهد: ضابطین اجرایی باید سردفترها را مجاب کنند که پیش از عقد این شروط برای زوجین توضیح داده شود، جای فرهنگ‌سازی در این حوزه خالی است؛ چرا وقتی زوجین درباره حقوق خود صحبت می‌کنند باید دلخوری ایجاد شود.

به گفته این وکیل پایه یک دادگستری، حرف زدن درباره شروط ضمن عقد، آگاهی نسبت به مواردی است که در شرع اسلام و قانون درنظر گرفته شده، حتی داشتن آن‌ها به کاهش آمار طلاق هم کمک می‌کند.

وی اظهار کرد: با نگاه کردن به اطراف مواردی را شاهد هستیم که به خاطر عدم اجازه همسر، بانوان نتوانسته‌اند به موفقیت و پیشرفتی که توانش را داشته‌اند برسند، اولین قدم برای رسیدن به حقوق، فرهنگ‌سازی است و در قدم بعدی هم نیاز داریم مسئولین و نهادها اجبارهایی را برای این اطلاع‌رسانی‌ها در نظر بگیرند.

به گفته رئیس کمیسیون فرهنگ و هنر مرکز وکلای استان قزوین، چرا یک خانم نمی‌تواند مشخص کند که کجا زندگی کند؟ و چرا برای رفتن به خارج از کشور باید اجازه بگیرد؟ این‌ها مواردی هستند که وقتی حرف از آزادی برای بانوان می‌زنیم مطرح است.

قانون نیازمند بروزرسانی است

وی با اشاره به پرونده‌هایی که حق خانم‌ها در آنها به خاطر عدم ثبت شروط ضمن عقد به مشکل برخورد گرده، گفت: مواردی را شاهد هستیم که آقا برای اینکه عدم تمکین بگیرد و از زیر بار پرداخت نفقه شانه خالی کند، از نداشتن حق مسکن همسرش سوء‌استفاده کرده و خانه‌ای را در یک روستا یا با شرایط نامناسب تهیه و چون همسرش حاضر به زندگی در آنجا نشده، از این موضوع برای گرفتن عدم تمکین استفاده کرده است.

گلپور ادامه داد: خانم و آقا باید با توافق هم، مسکن را مشخص کنند و در صورت نداشتن حق مسکن، امکان گرفتن عدم تمکین توسط مرد فراهم می‌شود.

وی با بیان اینکه قانون خانواده به تغییر و بروزرسانی نیاز دارد، عنوان کرد: ما با تیم‌هایی متشکل از جامعه‌شناس، ماما و وکیل برای آگاهی‌بخشی به نقاط مختلف استان و روستاهایی که کودک همسری در آن بیشتر بود رفتیم اما در نهایت شاهد این بودیم که دختران 14 ساله تن به ازدواج می‌دهند.

آقایان و بانوان در کنار هم به ارتقای آگاهی نیاز دارند

این وکیل پایه یک تصریح کرد: به‌هیچ عنوان فمینیست و یا دارای عقاید ضد مرد نیستم، به نظرم آقایان هم باید از این موارد آگاهی داشته باشند، آن‌ها هم مانند بانوان هستند و مواردی هم داشتیم که حق آن‌ها ضایع شده و مظلوم واقع شده‌اند، حرف من این است که باید پایه و اساس را درست بچینیم.

وی با اشاره به مواردی که زوجین بعد از عقد اقدام به ثبت شروط ضمن عقد می‌کنند، گفت: شرایط ثبت این شروط در سند ازدواج وجود ندارد و باید به دفاتر اسناد رسمی مراجعه کرده و آقا در اقرارنامه‌ای حق را مستند به شماره سند نکاحیه به همسرش اعطا کند.

وی ادامه داد: در صورتی که مسئولین دفاتر اسناد رسمی از ثبت این شروط سرباز بزنند، زوجین می‌توانند به کانون سردفتران مراجعه کرده و گزارش کنند و کانون می‌تواند آن دفترخانه را ملزم به ثبت کرده و یا دفترخانه جدیدی را معرفی کند.

آنطور که گلپور عنوان کرد، برخی سردفتران که اتفاقا خانم هم هستند در ثبت این شروط تعلل می‌کنند، ما در این رابطه به فرهنگ‌سازی نیاز داریم.

وی یادآور شد: یکی از موارد خوبی که قانون‌گذار به نفع بانوان تصویب کرده، این است که در پرونده‌های خانواده محل اقامت زوجه صلاحیت رسیدگی به پرونده را دارد، با وجود این مورد هنوز هم در موضوع‌های مختلف به اصلاح قانون نیاز داریم.

برای شروط ضمن عقد نباید به توافق لسانی اکتفا کرد

«ندا حبیبی» هم یکی از فعالین اجتماعی، نویسنده و دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق است، او هم با بیان اینکه در گذشته شروط ضمن عقد بیشتر جنبه توافق داشته گفت: صرف توافق و شاهد گرفتن برای شروط ضمن عقد کافی نیست و برای اثبات مراحل سختی وجود دارد.

وی ادامه داد: علاوه بر شروط 12 گانه‌ای که در عقدنامه وجود دارد، اگر زوجه قصد ثبت شروط جدیدی را داشته باشد باید به طور جدی آن را مورد توجه قرار داده و حتما در سند نکاح ثبت و امضا کنند.

این فعال اجتماعی عنوان کرد: مواردی که در سند نکاح ثبت و امضا شده قابل استناد است و نمی‌توان در آن شبهه‌ای وارد کرد، البته شاید در حوزه اجرا با چالش مواجه باشیم.

آنطور که حبیبی می‌گوید، نکته مهم و قابل توجه درباره شروط ضمن عقد این است که این موارد، حقوق انسانی افراد است و اگر آقایی به خاطر عدم آگاهی آن را نمی‌پذیرد باید آگاهی‌سازی شود؛ زیرا در اینجا قرار نیست چیزی از مرد گرفته شود، فردی که آگاه شود شرایط را می‌پذیرد، اگر هم قصد غرض‌ورزی داشته باشد، باید بدانیم وارد زندگی مشترک شدن با این افراد ثمره‌ای ندارد.

بانوان با ثبت شروط به دنبال طلاق یا به اجرا گذاشتن مهریه نیستند

وی ادامه داد: برخلاف تصوری که در بخشی از جامعه وجود دارد، بانوانی که حقوق و شروط ضمن عقد را مطرح می‌کنند دنبال زندگی آرامی هستند و اینطور نیست که با استفاده از آن دنبال طلاق یا به اجرا گذاشتن مهریه باشند و جای هیچ گونه نگرانی نیست.

حبیبی تصریح کرد: توجه به این نکته هم مهم است که اجبار در زندگی به جایی نمی‌رسد. افرادی که در دوران خواستگاری یا نامزدی شروط ضمن عقد را مطرح می‌کنند دنبال اجبار نیستند و صرفا حقوق انسانی خود را مطرح می‌کنند.

با برخی گره‌های ذهنی مواجه هستیم

این نویسنده با تاکید بر داشتن وکیل و یا مشاور حقوقی در ثبت شروط ضمن عقد و یا در مراجعه به مراجع قضایی عنوان کرد: نوع ثبت چه در سند نکاح و چه پس از آن در دفاتر اسناد رسمی بسیار مهم است، به‌ عنوان نمونه وکالت در طلاق باید بلاعزل باشد.

وی اظهار کرد: درحال حاضر شرایط نسبت به قبل بهتر شده اما هنوز هم چالش‌هایی داریم که به نظرم در نوع فرهنگ جامعه ما ریشه دارد، با بعضی گره‌های ذهنی مواجه هستیم و ممکن است این شروط در دفاتر اسناد رسمی به سختی ثبت شود.

استفاده از رسانه‌های نوین برای ارتقای آگاهی جمعی

ارتقای سطح آگاهی، کلیدی است که بسیاری از درهای بسته با آن باز می‌شود و گسترش رسانه‌های نوین از مواردی هستند که در این راستا از تاثیرگذاری بالایی برخوردار‌ند.

توسعه فعالیت و حضور در فضای مجازی را می‌توان به‌ عنوان ابزاری برای گسترش آگاهی در رابطه با شروط ضمن عقد در نظر گرفت.

حضور فعالین و کنشگران اجتماعی در فضای مجازی و تحلیل اهمیت شروط ضمن عقد و موانعی که در این رابطه وجود دارد در افزایش آگاهی بانوان تاثیر مثبتی خواهد داشت و ما در چند سال اخیر شاهد محقق شدن این موضوع بودیم.

البته این مورد هم با موانع و چالش‌هایی روبه‌رو خواهد بود که یکی از آن‌ها احتمال حضور و اظهار نظر افراد غیرمتخصص و یا با جهت‌دهی خاص است، با توجه به این موضوع، لازم است فعالین اجتماعی، وکلا، جامعه‌شناسان و افرادی که اطلاعات لازم و کافی دارند حضور خود را با ارائه مطالب کارشناسانه پررنگ‌تر کنند.

مخاطبین هم باید پیش از استناد به گفته‌ها و مطالب منتشر شده در صفحه‌های مجازی ابتدا نسبت به تخصص داشتن صاحبان آن‌ها اطلاع کسب کنند.

با همه فراز و نشیب‌هایی که در ثبت شروط ضمن عقد با آن مواجه هستیم، تا رسیدن به نقطه‌ای که آگاهی عمومی به سطح مطلوب برسد فاصله زیادی داریم، اما سختی‌های مسیر نباید مانع از حرکت باشد، نیاز داریم آگاهی بخشی صحیح و بر مبنای قانونی و علمی توسط افراد کارشناس افزایش پیدا کند و رسانه‌ها این نوع از موضوعات را به طور پیوسته مطرح کنند.