دعوای خلع ید و قلع و قمع بنا
- شناسه خبر: 74178
- تاریخ و زمان ارسال: 30 آذر 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
تکلیف ساختمانی که با مجوز دادگاه ساخته شده چیست؟
محمد طاهری ـ مدرس دانشگاه
در ذهن بسیاری از مردم، این تصور وجود دارد که هر کس ملکی را از دست بدهد، باید همه چیز را همانطور که بوده پس بدهد؛ حتی اگر سالها در آن زندگی کرده یا روی آن ساختوساز انجام داده باشد. اما حقوق همیشه به این سادگی نیست. گاهی فردی با حکم قطعی دادگاه، مالک شناخته میشود، ملک را تحویل میگیرد و حتی در آن ساختمان میسازد؛ اما مدتی بعد، همان حکم قطعی نقض میشود و مالکیت به شخص دیگری برمیگردد.
در چنین شرایطی، یک سؤال مهم مطرح میشود: آیا ساختمانی که با حکم دادگاه ساخته شده، باید تخریب شود؟
ماجرای پرونده:
فرض کنید شخص «الف» علیه شخص «ب» دعوای اثبات مالکیت و خلع ید از یک قطعه زمین مطرح میکند. دادگاه پس از رسیدگی، به نفع «الف» رأی میدهد؛ یعنی «الف» مالک شناخته میشود و «ب» مجبور به تخلیه زمین میگردد.
حکم اجرا میشود و زمین رسماً به «الف» تحویل داده میشود. حالا «الف» که خیال خود را راحت میبیند، با اتکا به حکم قطعی دادگاه، روی زمین ساختمان میسازد و حتی در آن ساکن میشود.
اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. شخص «ب» از طریق یکی از طرق فوقالعاده اعتراض و شکایت از آرای دادگاه موفق میشود رأی قطعی را نقض کند. در نهایت، حکم جدید صادر میشود و دادگاه اعلام میکند که «الف» اساساً حقی نداشته و دعوای او باطل بوده است.
اینجاست که سوالهای جدی حقوقی آغاز میشود.
آیا عملیات اجرایی به حالت قبل برمیگردد؟
شخص «ب» که حالا مالک واقعی شناخته شده، به واحد اجرای احکام مراجعه میکند و درخواست اعاده عملیات اجرایی میدهد؛ یعنی میخواهد همه چیز به وضعیت قبل از اجرای حکم برگردد.
نظریه مشورتی قوه قضائیه در این باره میگوید:
اعاده عملیات اجرایی فقط شامل اقداماتی میشود که مستقیماً در جریان اجرای حکم انجام شده است؛ مثل تحویل ملک. اما احداث بنا جزو عملیات اجرایی محسوب نمیشود، زیرا ساختوساز، اقدام شخصی محکومله بوده است، نه عملی که اجرای احکام انجام داده باشد.
بنابراین، واحد اجرای احکام نمیتواند دستور تخریب ساختمان را صادر کند. ملک از نظر حقوقی به مالک جدید (شخص «ب») برمیگردد، اما ساختمان بهطور خودکار قلع و قمع نمیشود.
آیا ساختوساز «الف» غاصبانه بوده است؟ سوال مهمتر این است که آیا عمل «الف» را میتوان غصب دانست؟
اگر تصرف غاصبانه باشد، مالک جدید میتواند حکم قلع و قمع بنا را بگیرد.
اداره کل حقوقی قوه قضائیه در پاسخ، به ملاک ماده ۵۰۴ قانون مدنی استناد کرده است.
طبق این تحلیل، تصرف «الف» در زمان ساخت بنا، با مجوز قانونی انجام شده است؛ چرا که او بر اساس یک حکم قطعی دادگاه، مالک شناخته شده و ملک را تحویل گرفته بود. بنابراین، هرچند بعداً آن حکم نقض شده، اما عمل «الف» در زمان انجام، غیرقانونی و غاصبانه محسوب نمیشود.
نتیجه حقوقی این تحلیل چیست؟
بر اساس این نظریه مشورتی:
1ـ دعوای خلع ید از سوی مالک جدید (شخص «ب») قابل طرح و قابل رسیدگی است.
2ـ اما دعوای قلع و قمع بنا علیه «الف» پذیرفته نمیشود، زیرا ساختوساز او غاصبانه نبوده است.
3ـ در صورتی که طرفین با یکدیگر به توافق نرسند، راهحل قانونی، مطالبه اجرتالمثل ایام تصرف است؛ یعنی مالک جدید میتواند بابت مدتی که «الف» از ملک استفاده کرده، اجرتالمثل دریافت کند.
چرا این نظریه مهم است؟
این نظریه پیامهای مهمی برای جامعه دارد:
- قانون از افرادی که با اعتماد به حکم دادگاه اقدام کردهاند، حمایت میکند.
- نقض یک حکم قطعی به معنای غاصب بودن تمام اقدامات گذشته نیست.
- مالکیت، هرچند مهم است، اما نباید به بیعدالتی و تضییع حقوق اشخاصی منجر شود که حسن نیت داشتهاند.
- قلع و قمع بنا، یک اقدام شدید است و فقط در موارد تصرف غاصبانه واقعی امکانپذیر است.
سخن پایانی:
حقوق فقط درباره «چه کسی مالک است» نیست؛ بلکه درباره چگونگی رفتار عادلانه با انسانها نیز هست. نظریه مشورتی اخیر قوه قضائیه یادآوری میکند که اعتماد به رأی دادگاه نباید به زیان شهروندان تمام شود، حتی اگر آن رأی بعدها نقض گردد.
در یک جمله میتوان گفت:
ساختمانی که با حکم دادگاه ساخته شده، هرچند مالکیت زمین تغییر کند، الزاماً ویران نمیشود؛ زیرا عدالت، فقط بازگشت به گذشته نیست، بلکه نگاه منصفانه به مسیر طیشده است.
جهت طرح سوالات حقوقی خود به آیدی زیر در تلگرام پیام دهید. @Mtaheri_law
