تعزیه در ایران و قزوین

ع.صالحی شهیدی

مقدمه

دکتر عنایت‌ا… شهیدی، فرزند حجت‌الاسلام آقاشیخ محمد، در سال 1302 شمسی در برغان به دنیا آمد. مقدمات دروس صرف و نحو را در مکتبخانه و مقداری فقه، اصول، معانی و بیان و منطق را نزد پدر دانشمند خود آموخت. در ضمن، تحصیلات دبستانی را نیز در برغان گذرانید و چون امکان ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر در برغان مهیا نبود، در سال 1318 برای ادامه تحصیل به کرج و سپس به تهران آمد. دکتر شهیدی تحصیل را با کار توأماً انجام داد، روزها کار می‌کرد و شب‌ها تحصیل می‌کرد.

در کنکور دانشکده ادبیات و علوم انسانی شرکت کرد و در رشته فلسفه و روانشناسی مشغول تحصیل گردید. در عین حال در دانشکده الهیات و معارف اسلامی (معقول و منقول سابق) و همچنین در مدرسه عالی سپهسالار نزد استادانی چون آقاسیدکاظم عصار، آقای راشد و چند نفر دیگر به طور آزاد به تحصیل و درس و بحث می‌پرداخت و نیز به فرا گرفتن زبان‌های انگلیسی و آلمانی مشغول بود. برای تامین هزینه زندگی کار هم می‌کرد. در طی سال‌های تحصیل مدارک تحصیلی زیر را دریافت کرد:

1ـ لیسانس فلسفه و علوم تربیتی؛ 2ـ فوق‌لیسانس علوم اجتماعی؛ 3ـ دکترای فلسفه و الهیات و معارف اسلامی؛ 4ـ گواهی‌نامه علوم قضائی نیز دریافت کرد و بعد از 30 سال تدریس از سال 1351 در وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل کتابخانه‌ها در مقام پژوهشگر و کارشناس مشغول کار بود و ضمنا با مرکز مردم‌شناسی و مرکز تحقیقات وزارت علوم همکاری علمی و پژوهشی داشت.

آثار ماندگارش عبارتند از:

1ـ نگارش رساله‌ای درباره ادبیات موسیقی «تعزیه» و تحول آن در دوره قاجار. در مرکز مطالعات خاورمیانه در دانشگاه نیویورک به زبان انگلیسی زیر نظر آقای دکتر پیتر چلکوفسکی Peter chelkowski چاپ شد.

2ـ مقاله‌ای فلسفی و انتقادی درباره اگزیستانسیالیسم و اصالت وجود اسلامی و انتقادی از نظر مرحوم بزرگمهر که در مجله سخن چاپ شده است.

3ـ مقاله‌ای درباره احضار روح در مجله دنیای علم.

4ـ نکاتی چند درباره اعلام و اصطلاحات جغرافیا و یک رشته مطالعات دیگر.

5ـ شرکت و بحث و سخنرانی در سمپوزیوم بین‌المللی شیراز در سال‌های 51 و 52 راجع به هنرهای سنتی ایران.

مقالات و کتب چاپ نشده:

ـ این‌سو و آن سوی مرزها، با پژوهشی درباره علیت از نظر علمی و فلسفی

ـ تکیه دولت و تماشاخانه‌ها، تحقیقی است درباره تکیه در این خصوصا تکیه دولت

ـ تدوین فرهنگ یا دایره‌‌المعارف اصطلاحات فلسفی

ـ تدوین کتاب تعزیه و شبیه‌خواهی در ایران و تحولات آن.

ـ تدوین کتاب اصالت وجود ایرانی و اسلامی و مکتب‌های فلسفی اروپا (یک کتاب تحقیقی و تطبیقی است.

تاریخ تعزیه در قزوین

تاریخ تعزیه در ایران که به تفصیل توسط دکتر عنایت به‌ طبع رسیده و اما «تاریخ تعزیه در قزوین» توسط روضه‌خوان‌ها به تصویر کشیده می‌شد و نقاشان هم در پرده‌های بزرگ فجایع کربلا را جهت فهم عوام، مصور می‌کردند و در برابر مردم با تفسیر و تشریح پرده‌خوان‌ها برای مستمعین خرد و کلان بازگویی می‌نمودند؛ هر چند با مبالغه و اغراق‌هایی هم ترسیم گردیده بود.

تا در زمان قاجار خاصه ناصرالدین شاه که در قزوین هم تکایایی ساخته شد و مساجدی چون ملاوردیخان و مسجد سردار و تکیه حسن نایب و غیره که در مقابل (نمایش‌های بدون سانسور و کارگردانان امروزی با آنچه که معمول است) به‌منظر عموم تماشاگران با سنین مختلف به صحنه می‌آمدند و محض رضای حق آنچه در توان هنری داشتند در تعزیه‌های مختلف اجرا می‌کردند. اشعار تعزیه از روی نسخه‌ای در دست با صدای مناسب هر نقش به مردم ساده‌پسنده عرضه می‌گشت که تعریف هر یک از صحنه‌ها و نمایشگران از قبل تحلیل و بررسی می‌شد و جای انتقادی باقی نمی‌گذاشت. نقش‌ها در مقابل دیدگان مردم با صداها و ادبیات هر نقش از کودک و بچه‌خوان‌ها گرفته تا امام خوان و علی‌اکبر خوان‌ها که با صدای رسای مرحوم جناب تعزیه‌خوان حال و هوای کربلا و شمر و یزید با جامه‌ها و رنگ‌های مناسب نقش ظالم و مظلوم اجرا می‌گردید، که چقدر آموزنده بودند و زنده‌نمایی مجالس، نقش طبیعی و سازنده‌ای داشتند و با هزینه‌های مختصر مردمی و لوازم کار مخصوص تعزیه‌خوانی ارائه می‌شد. حتی شاه نیز به تعزیه‌خوان‌های قزوین با نظر تحسین می‌نگریست و هدایایی تقدیم می‌فرمود!!

تعزیه در پیوند با زمان آیین‌های سوگواری شهیدان

ویژگی و فضیلت و موضوعیت شرط اول

برپایی تعزیه‌خوانی دوره و زمان خاص و معینی در سال دارد. ۱۰ روز اول محرم و ۱۰ روز آخر ماه صفر هر سال فصل ویژه‌ تعزیه‌خوانی‌های سنتی است. این دو دهه زمانی است که در آن واقعه‌های تألم‌انگیز حضرت حسین‌بن‌علی(ع) (۱۰ محرم سال ۶۱ هجری قمری) و شهادت امام حسن مجتبی(ع) (۲۸ صفر سال ۵۰ هجری) و رحلت حضرت رسول اکرم(ص) (۲۸ صفر سال ۱۱ هجری قمری) رخ داده است. همچنین اربعین حسینی نیز به بیستم ماه صفر افتاده است. از این رو این دو دهه برای عموم شیعیان جهان دوره‌ یادآوری شهیدان و رفتگان و زمان سوگواری به شمار می‌رود.

برپایی مجالس تعزیه‌خوانی در کنار مراسم دسته‌گردانی در ماه‌های محرم و صفر حال و هوای سنگین غم و ماتم را در فضای حزن‌انگیز تکیه‌ها و حسینیه‌ها تشدید و تقویت می‌کند. مردم در تمام این ایام در اندوه از دست رفتن رهبر نهضت سرخ عاشورا و مصایب خاندان او به سر می‌برند. موضوع بیشتر تعزیه‌هایی که تعزیه‌خوانان در این دوره‌ سوگ می‌خوانند، به خصوص موضوع تعزیه‌های اصلی، مربوط به روز تاسوعا و عاشوراست و با فضای اندوهبار این ایام همسویی دارد و برتابنده‌ وقایع مربوط به این روزهای تاریخی است.