بازی‌های موبایلی و پایان لذت کودکی

اسباب بازی، به عنوان یک جزء جدایی‌ناپذیر از دوران کودکی، نقشی حیاتی در رشد و تکامل کودکان ایفا می‌کند. از تقویت مهارت‌های شناختی گرفته تا پرورش مهارت‌های اجتماعی و عاطفی، اسباب‌بازی‌ها بستری مناسب برای یادگیری و تجربه فراهم می‌کنند. در این مقاله، به بررسی عمیق تاثیرات گوناگون اسباب‌بازی‌ها بر جنبه‌های مختلف رشد کودکان خواهیم پرداخت.

رشد ذهنی کودکان، شامل طیف وسیعی از مهارت‌ها مانند حافظه، تمرکز، حل مساله، تفکر خلاق و استدلال منطقی است. اسباب‌بازی‌ها با ایجاد چالش‌های ذهنی مناسب، به تقویت این مهارت‌ها کمک می‌کنند.

وابستگی به موبایل از کودکی

از دست بچه‌اش کلافه و عصبانی بود و این را می‌شد کاملا از قیافه‌اش فهمید، یک مسیر کوتاه از پیاده‌رو را باید در یک دقیقه طی می‌شد، حداقل در 5 دقیقه طی کردند، مادر هر چند قدمی که برمی‌داشت، سرش را به عقب برمی‌گرداند و منتظر بچه‌اش می‌شد، بچه‌ای حدودا 4 یا 5 ساله که گوشی به دست گرفته بود و با آن بازی می‌کرد. مقابل مغازه سوپری که رسیدند، پسربچه سرش را چرخاند و به داخل مغازه نگاهی انداخت، انگار هوس خوراکی کرده بود، برای لحظاتی، سرش را از گوشی برداشت و با همان قدم‌های کوچکش وارد مغازه شد، مادر با دیدن این صحنه، چند قدم به عقب برگشت و وارد سوپر مارکت شد تا ببیند پسرش چه می‌خواهد.

پسرک مستقیم سراغ یخچال بستنی رفت و در حالی که به بستنی قیفی‌ها نگاه می‌کرد از مادرش خواست تا یکی برایش بخرد. مادر که انگار از این کار راضی‌تر بود تا اینکه گوشی دست او باشد، بدون درنگ بستنی را خرید و به او داد، با وجود اینکه بستنی دستش بود باز هم گوشی را روشن کرد و به صفحه آن خیره شد.

به مادرش گفتم: این برای او ضرردارد.

مادرش در حالی که ناراحت بود گفت: می‌دانم، خودمان هم از این کارش کلافه شده‌ایم، اما چکار کنیم، گوشی را از دستش می‌گیریم آنقدر گریه می‌کند که از حال می‌رود.

پرسیدم: چطور این اتفاق افتاد که وابسته موبایل شد؟

مادر جواب داد: وقتی بچه‌تر بود برای اینکه از دست گریه‌هایش خلاص شویم، برایش با موبایل آهنگ پخش کردیم اما او به مرور وابسته گوشی شد و الان هم بیشتر وقتش را با موبایل می‌گذراند و نمی‌توانیم گوشی را از او بگیریم.

گفتم: او را به اسباب بازی فروشی ببرید شاید از چیزی خوشش آمد و آن را جایگزین موبایل کرد .

گفت: چند بار این کار را کرده‌ایم ولی چیزی را دوست نداشت ، فقط گوشی!

گفتم: برایش خوب نیست! بعدها مشکل‌ساز می‌شود .

گفت: فعلا که با این موضوع درگیریم، اسباب‌بازی‌های دیگر را قبول ندارد.

متاسفانه و یا شوربختانه، این موضوع به یک یا دونفر ختم نمی‌شود، امروز دیگر خانواده‌های بسیاری هستند که فرزندانشان اسباب‌بازی‌های قدیمی که مناسب سن‌شان است را کنار گذاشته‌اند و به بازی‌های موبایلی روی آورده‌اند و به نوعی می‌توان گفت، اسباب‌بازی‌ها کم‌کم دارند از دایره علاقه‌مندی‌های کودکان  خارج می‌شوند.

خاک خوردن 30 میلیون اسباب‌بازی در کمد

یک مادر قزوینی دیگر نیز در این باره گفت: قبل از تولد بچه‌ام، یک کمد پر از اسباب‌بازی‌های مختلف برایش خریدیم شاید نزدیک به 30 میلیون فقط برای اسباب‌بازی پول دادیم اما امروز که عقلش کمی به بازی کردن با اشیا رسیده است، دوست دارد فقط با موبایل بازی کند .

گفتم: شاید آنها را دوست ندارد حالا به هر دلیلی.

او گفت: مگر می‌شود از بین این همه اسباب‌بازی هیچ کدام را دوست نداشت.

گفتم: شاید اسباب‌بازی‌های صدادار که شکل موبایل هستند را دوست داشته باشد.

گفت: موبایل اسباب‌بازی هم دارد اما با آن بازی نمی‌کند، اوایل که تازه می‌توانست چیزی را در دست بگیرد، با تعدادی از آنها مشغول می‌شد اما وقتی در خانه موبایل‌هایمان زنگ می‌خورد می‌خواست آنها را از دست ما بگیرد و بازی کند. الان هم که کلا اسباب‌بازی‌اش شده موبایل.

جایگزینی بازی‌های کامپیوتری به جای اسباب بازی

با توجه به این موضوع، صحبت‌های یک فروشنده اسباب بازی نیز می‌توانست شنیدنی باشد، از این رو با یکی از فعالان این شغل سر صحبت را باز کردم تا حال و روزشان را بپرسم.

پرسیدم: وضعیت فروشتان این روزها چگونه است؟

گفت: خدا را شکر، یک لقمه نان درمی‌آوریم و می‌خوریم.

پرسیدم: بازی‌های موبایلی و کامپیوتری روی کارتان اثر نگذاشته است؟

لبخندی زد و گفت: مستقیم رفتید سر اصل مطلب، سپس گفت: در گذشته اسباب‌بازی‌ها به توپ، تفنگ، ماشین، عروسک، چرخ فیلی و اسب و چند قلم دیگرخلاصه می‌شد. البته چیزهای دیگری هم بودند اما اینها که گفتم بیشنرین فروش را داشتند.

پرسیدم: الان چه؟

گفت: همان‌ها هنوز هم هستند اما شخصیت‌های کارتونی زیادی هم به آنها افزوده شده، از عروسک گرفته تا تفنگ و ماشین و غیره. اما در مورد بازی‌های موبایلی و کامپیوتری باید بگویم که خواسته و ناخواسته تاثیرشان را گذاشته‌اند، مثلا قبلا بسیاری از خانواده‌ها برای تولد فرزندانشان، اسباب‌بازی می‌خریدند اما الان بازی‌های کامپیوتری را ترجیح می‌دهند. دخترها هم عروسک نمی‌خرند و به قول امروزی‌ها آن را خز و خیل می‌دانند! پسرها هم که هر بازی‌ای دوست داشته باشند می‌توانند با گوشی دانلود کنند و مشغول شوند.

پرسیدم: کدام می‌تواند مفیدتر باشد؟

گفت: بازی‌های موبایلی اگر مفید هم باشند، برای چشم کودکان ضرر زیادی دارد ضمن اینکه چیزی به آنها نمی‌آموزد اما برخی از اسباب‌بازی‌های پلاستیکی می‌توانند راه و رسم زندگی را به کودکان بیاموزند البته باز کارشناسان در این زمینه بیشتر می‌توانند نظر بدهند.

تاثیر اسباب‌بازی روی هوش کودکان

مطالعات علمی نشان داده‌اند که بازی با اسباب بازی می‌تواند به طور قابل توجهی بر خلاقیت کودکان تاثیر بگذارد. برای مثال، یک مطالعه در سال ۲۰۱۸ نشان داد که کودکانی که به طور منظم با اسباب‌بازی‌های خلاقانه بازی می‌کنند، در آزمون‌های خلاقیت عملکرد بهتری دارند.

همچنین یک مطالعه در سال ۲۰۱۹ نشان داد که کودکانی که به طور منظم با اسباب‌بازی‌های زبانی بازی می‌کنند، در آزمون‌های زبانی عملکرد بهتری دارند.

یک مطالعه در سال ۲۰۲۰  نیز نشان داد که کودکانی که به طور منظم با اسباب‌بازی‌های ساختنی بازی می‌کنند، در آزمون‌های هوش عملکرد بهتری دارند.

بازی‌های موبایلی، زمان و انرژی فرد را می‌بلعد

یک روانشناس بالینی و استاد دانشگاه با هشدار نسبت به علائم وابستگی به بازی‌های رایانه‌ای، گفت: وقتی بازی‌های دیجیتال از یک تفریح سالم فراتر می‌رود و به اولویت اصلی زندگی فرد بدل می‌شود، می‌تواند نشانه‌ای از اختلال یا وابستگی رفتاری باشد؛ وضعیتی که در آن، بازی نه‌ تنها زمان و انرژی فرد را می‌بلعد بلکه بر روابط، تحصیل، کار و سلامت روان او نیز اثر می‌گذارد.

نازنین آهنگری درباره بازی‌های دیجیتال و کامپیوتری و تاثیر آن بر سلامت روان، افزود: گسترش بازی‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، این سرگرمی را به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی بسیاری از کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان تبدیل کرده است. برای شناسایی اعتیاد به بازی‌های دیجیتال، مجموعه‌ای از ملاک‌های بالینی وجود دارد که آگاهی از آنها می‌تواند به خانواده‌ها، مربیان و درمانگران در تشخیص زودهنگام مشکل کمک کند.

وی اظهار کرد: نخستین نشانه، درگیر بودن دائمی ذهن با بازی است. در این حالت، فرد حتی هنگام انجام کارهای روزمره، تحصیل، فعالیت‌های خانوادگی یا شغلی، همچنان در حال فکر کردن به مراحل بازی، طراحی راهبردهای بعدی یا مرور اتفاقات قبلی آن است. این اشتغال ذهنی می‌تواند تمرکز، توجه پایدار و حتی حافظه فعال را به‌طور جدی مختل کند.

آهنگری گفت: دومین ملاک، بروز علائم ناخوشایند هنگام قطع ناگهانی یا محدود شدن دسترسی به بازی است. تحریک‌پذیری، اضطراب، بی‌قراری، پرخاشگری کلامی یا حتی فیزیکی و خلق پایین از جمله واکنش‌هایی هستند که ممکن است در این شرایط دیده شوند و در بسیاری از موارد، این نشانه‌ها تنها با شروع دوباره بازی کاهش پیدا می‌کنند.

روانشناس بالینی اظهار کرد: در اعتیاد به بازی‌های دیجیتال، فرد به تدریج برای رسیدن به همان میزان لذت یا آرامش قبلی، به زمان بیشتر یا بازی‌های هیجان‌انگیزتر و پیچیده‌تر نیاز پیدا می‌کند. به بیان دیگر، مدت‌زمان‌های کوتاه دیگر رضایت روانی او را تامین نمی‌کنند و بخش قابل توجهی از شبانه‌روز، صرف بازی می‌شود.

آهنگری گفت: چهارمین نشانه، تلاش‌های مکرر ولی ناموفق برای کاهش، کنترل یا قطع کامل بازی است. فرد ممکن است بارها تصمیم بگیرد زمان بازی را کم کند یا آن را کنار بگذارد اما پس از دوره‌های کوتاه، دوباره به الگوی افراطی باز می‌گردد. این وضعیت معمولا نشان‌دهنده ضعف در خودتنظیمی و کنترل تکانه است.

روانشناس بالینی اضافه کرد: یکی دیگر از نشانه‌های مهم، از دست دادن علاقه نسبت به سرگرمی‌ها، ورزش، تفریح‌های قبلی و حتی تعاملات اجتماعی است. در این مرحله، بازی دیجیتال به منبع اصلی پاداش و لذت فرد تبدیل می‌شود و سایر فعالیت‌ها جذابیت خود را از دست می‌دهند.

وی اظهار کرد: فرد مبتلا، حتی زمانی که از آسیب‌های روانی، جسمی، خانوادگی یا تحصیلی بازی آگاه است، باز هم به رفتار خود ادامه می‌دهد. افت تحصیلی، اختلال در روابط خانوادگی، کاهش کارایی شغلی و حتی دردهای بدنی نیز مانع ادامه این الگو نمی‌شوند. این پایداری رفتار، از ویژگی‌های مهم وابستگی رفتاری است.