انواع قرارداد کار، دوره آزمایشی و نکات کلیدی قانون کار

محمدطاهری، کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران ـ  متخصص حقوق قراردادها و شرکت‌ها

آیا توافقات شفاهی مشمول قانون کار می‌شوند؟ آیا می‌دانستید اگر پس از پایان قرارداد موقت، به کار خود ادامه دهید و کارفرما به شما دستمزد پرداخت کند، قرارداد شما به طور خودکار تمدید می‌شود؟ آیا می‌دانستید استخدام یک تبعه خارجی بدون پروانه کار، می‌تواند برای کارفرما تا ۱۸۰ روز حبس به همراه داشته باشد؟ یا اینکه یک تاجر ورشکسته حق انعقاد هیچ قراردادی را ندارد؟ در قرارداد کار چه مواردی باید آورده شود؟ انواع قرارداد کار کدام است؟

در این یادداشت به بررسی مواردی می‌پردازیم که کمتر کسی از آنها مطلع است. پس تا انتها آن را مطالعه کنید.

قرارداد کار، سنگ بنای رابطه میان کارگر و کارفرما است و فقط یک برگه کاغذ نیست؛ سند حقوقی است که آینده شغلی شما را تعیین می‌کند. با شناخت قوانین، نه تنها از حقوق خود دفاع می‌کنید، بلکه رابطه شفاف و سالمی با کارفرما برقرار خواهید کرد. با این حال، بسیاری از افراد به دلیل عدم آگاهی از شرایط قانونی، پس از مدتی با مشکلاتی مانند امنیت شغلی کم، عدم دریافت مزایا یا حتی اخراج غیرمنطقی روبرو می‌شوند. قانون کار به عنوان یک سند حمایتی، تنها در صورتی می‌تواند از شما محافظت کند که از مفاد آن آگاه باشید. با دانش کافی، نه تنها از حقوق خود دفاع می‌کنید، بلکه از بروز اختلافات پیشگیری می‌نمایید.

قرارداد کار چیست؟

طبق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار چه کتبی و چه شفاهی  پیمانی است که به موجب آن کارگر در قبال دریافت حق کارگر در قبال دریافت حق السعی (دستمزد، حقوق، پاداش) برای مدت موقت یا غیرموقت، کاری را برای کارفرما انجام می‌دهد.

* مشاوره حقوقی کاربردی: حتی اگر قرارداد شما شفاهی است، شما تحت حمایت قانون کار هستید، اما همیشه قرارداد کتبی را ترجیح دهید.

انواع قرارداد کار بر اساس مدت زمان

ـ قرارداد دائم (نامحدود): برای کارهای مستمر حتما مدت را در قرارداد ذکر کنید زیرا اگر در قرارداد مدت ذکر نشود، چنانچه پس از اتمام مدت قرارداد به صورت ضمنی تمدید شود، قرارداد دائم تلقی می‌شود.

ـ قرارداد موقت (محدود): برای کارهای غیرمستمر مانند پروژه‌های ساختمانی یا راه‌سازی.

ـ قرارداد کار معین: برای انجام کار خاصی که پایان آن از قبل مشخص است.

دوره آزمایشی: فرصت آزمایش یا تهدید؟

طبق  قانون کار طرفین می‌توانند در توافقات خود دوره آزمایشی تعیین کنند؛ مدت در این نوع قراردادها به این صورت است که برای کارگران ساده و نیمه ماهر حداکثر مدت یک ماه و برای کارگران ماهر و دارای تخصص بالا حداکثر سه ماه است. در این دوره، هر دو طرف می‌توانند بدون پرداخت خسارت، قرارداد را فسخ کنند.

* مشاوره حقوقی کاربردی: اگر پس از پایان قرارداد موقت، کارگر به کار ادامه دهد و کارفرما ضمن آگاهی، دستمزد پرداخت کند، قرارداد به طور ضمنی تمدید شده است.تمدید ضمنی به مدت یک بار می‌تواند قرارداد موقت را به قرارداد دائم تبدیل کند.

بنابر مراتب بالا توصیه می‌شود که قبل از امضای قرارداد، نوع آن (موقت یا دائم) و مدت دوره آزمایشی را بررسی کنید.

پس از پایان قرارداد موقت، اگر ادامه کار می‌دهید، حتما تمدید کتبی قرارداد را دریافت کنید.

شرایط صحت قرارداد کار

طبق قانون کار، قرارداد کار باید دارای شرایط زیر باشد و طرفین قرارداد باید قبل از امضای قرارداد، از شرایط صحت آن اطمینان حاصل کنند. این شرایط عبارت هستند از:

ـ مشروعیت مورد قرارداد: کار مورد نظر باید قانونی باشد.

ـ معین بودن موضوع قرارداد: نوع کار باید به طور دقیق مشخص شود.

ـ عدم ممنوعیت قانونی طرفین: کارگر و کارفرما باید حق انجام معامله را داشته باشند.

ممنوعیت‌ها در امضای قرارداد کار

چه مواردی مشمول ممنوعیت در انعقاد قرارداد کار هستند؟ برخی افراد به دلایل قانونی نمی‌توانند قرارداد کار امضا کنند؛ این افراد عبارت هستند از:

1ـ اتباع خارجی بدون پروانه کار؛  طبق  قانون کارفرمایانی که اتباع خارجی بدون پروانه کار را استخدام کنند، به حبس از ۹۱ تا ۱۸۰ روز محکوم می‌شوند.علاوه بر این، به ازای هر روز اشتغال غیرمجاز، معادل ۵ برابر حداقل دستمزد روزانه جریمه مالی می‌پردازند.

حال سوال اساسی که در این خصوص مطرح می‌شود این مورد است که اتباع خارجی با چه شرایطی قادر به انعقاد قرارداد کار هستند؟ طبق قانون کار اتباع خارجی مجاز   برای امضای قرارداد کار باید دارای روادید قانونی و پروانه کار باشند و نکته قابل توجه در این خصوص این است که در پروانه کار اتباع خارجی باید حرفه یا کاری که آنها برای انجام آن به ایران آمده‌اند قید شده باشد و اصل بر این است که اتباع خارجی بدون پروانه کار نمی‌توانند در ایران مشغول به کار شوند؛ البته این مورد دارای استثنائاتی نیز هست که دانستن آن برای خواننده مطلب می‌تواند جالب توجه باشد؛ یعنی مواردی که نیاز به روادید ندارند. این استثنائات عبارت هستند از:

• اتباعی که ۱۰ سال متوالی در ایران اقامت داشته‌اند.
• اتباع دارای همسر ایرانی.
• پناهندگان سیاسی با تایید وزارت کشور و امور خارجه.

2ـ افرادی که محکومیت کیفری دارند؛ طبق قانون مجازات اسلامی، دادگاه می‌تواند محکوم را از اشتغال به مشاغل خاص منع کند، مانند منع از اشتغال به شغل یا حرفه معین. در این صورت بررسی سابقه کیفری پیش از استخدام افراد ضروری است و کارفرمایان باید پیش از امضای قرارداد از فرد تقاضای گواهی سوءپیشینه کیفری کنند.

3ـ تاجر ورشکسته؛ با این توضیح که طبق قانون تجارت از تاریخ صدور حکم ورشکستگی، تاجر حق هیچگونه مداخله در اموال خود را ندارد و کلیه قراردادهای منعقد شده پس از تاریخ توقف پرداخت‌ها، باطل محسوب می‌شوند.

در صورت لزوم باید قرارداد کار توسط مدیر تصفیه تاجر ورشکسته امضا شود.

4ـ ممنوعیت استخدام کودکان؛ طبق قانون کار امضای قرارداد با افراد زیر 15 سال ممنوع است و طبق کنوانسیون بین‌المللی، کارهای خطرناک برای افراد زیر ۱۸ سال ممنوع است. در صورت تخلف، پروانه کارفرمای متخلف لغو شده و مجازات‌های قانونی دیگر نیز بر او بار خواهد شد.

5ـ مشمولان غایب سربازی؛ استخدام آنان در بخش دولتی و خصوصی ممنوع است.

6ـ کارمندان دولت و بازنشستگان؛ در مشاغل خاص نیاز به مجوز دارند.

7ـ اشتغال زوجین؛ شوهر می‌تواند همسر خود را از حرفه‌ای که منافی مصالح خانواده باشد منع کند.

* مشاوره حقوقی کاربردی: رعایت ممنوعیت‌های قانونی نه تنها از جریمه‌های سنگین جلوگیری می‌کند، بلکه به ایجاد محیط کاری سالم و عادلانه کمک می‌نماید. در شک‌ها، از مشاوره حقوقی بهره ببرید. بنابراین:

ـ قبل از انعقاد قرارداد، از عدم وجود ممنوعیت قانونی برای طرفین اطمینان حاصل کنید.

ـ استخدام اتباع خارجی فقط با پروانه کار مجاز است.

ـ از به کارگیری افراد زیر ۱۵ سال جدا خودداری نمایید.

طبق قانون کار، قرارداد کار باید شامل این موارد باشد:

• مشخصات دقیق طرفین (کد کارگاهی کارفرما)
• نوع کار یا حرفه
• حقوق پایه و مزایا (به طور جداگانه)
• ساعات کار و محل کار
• تاریخ انعقاد قرارداد
• شرح دقیق وظایف کارگر؛ این مورد برای اثبات اخراج موجه بسیار مهم است.
• حقوق و مزایا؛ حقوق پایه باید به طور جداگانه از مزایا (مانند پاداش، سنوات) ذکر شود و این تفکیک برای محاسبه عیدی و پاداش ضروری است.
• ساعات کار و مرخصی‌ها
• ساعات کار روزانه
• تعطیلات هفتگی و مرخصی‌ها
• مواردی مانند کار نوبتی یا تعطیلکاری باید مشخص شود.
• محل انجام کار
• آدرس دقیق محل کار
• در صورت جابجایی محل کار، باید توافق طرفین وجود داشته باشد.
• تاریخ انعقاد قرارداد و مدت قرارداد
• تاریخ شروع همکاری
• اگر قرارداد موقت است، مدت قرارداد باید بیان شود.
• شرایط فسخ قرارداد؛ در قراردادهای دائم، شرایط فسخ باید مشخص شود. در قراردادهای موقت، هیچ یک از طرفین به تنهایی حق فسخ ندارند.
• تغییر شرایط کار؛ طبق قانون کار، هرگونه تغییر عمده در شرایط کار باید با توافق کتبی اداره کار یا رای هیات حل اختلاف باشد.
• عرف کارگاه؛ مواردی مانند زمان نماز و ناهار، اضافه‌کاری یا پرداخت ناهار می‌تواند بر اساس عرف کارگاه تعیین شود. این عرف با توافق طرفین قابل تغییر است.

* مشاوره حقوقی کاربردی:

قبل از امضا، تمام بندها را به دقت بخوانید.

از تفکیک حقوق پایه و مزایا اطمینان حاصل کنید.

در صورت ابهام، از مشاوره رایگان اداره کار استفاده نمایید.

قرارداد را در دو نسخه امضا کنید و یک نسخه نزد خود نگه دارید.

سوالات متداول حقوقی

• آیا کارفرما می‌تواند قرارداد دائم را به موقت تبدیل کند؟

خیر، این عمل برخلاف قانون کار است.

• قرارداد شفاهی موقت است یا دائم؟

اگر کار ماهیت مستمر دارد، قرارداد شفاهی دائم فرض می‌شود.

• آیا کار دانشجویی مشمول قانون کار است؟

بله، اگر شرایط قانون کار را داشته باشد.

برای ارتباط با نویسنده و دریافت نکات حقوقی کاربردی روزانه و همچنین دریافت نسخه استاندارد قرارداد کار به صورت رایگان به آیدی @Mtaheri – law در تلگرام پیام دهید.