اعضای هیات مدیره زیر ذره‌بین قانون تجارت

قسمت اول

محمد طاهری-کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران و مدرس دانشگاه

یک شرکت تجاری مانند یک نظام حقوقی است. همانطور که یک نظام حقوقی بنا بر نظریه تفکیک قوای مونتسکیو در کتاب روح القوانین باید سه قوه‌ی مقننه (مجلس / قانون‌گذاری)، قوه مجریه (دولت/ اجرای قانون)،  و قوه قضاییه (نظارت بر اجرای صحیح آن) داشته باشد، یک شرکت تجاری هم دارای ساختاری مشابه است. در شرکت‌های تجاری سه رکن اساسی وجود دارد: 1ـ مجامع به عنوان قوه‌ تصمیم‌گیری، 2ـ هیات مدیره به عنوان رکن اجرایی تصمیمات مجامع و 3ـ بازرسی به عنوان نظارت‌کننده در شرکت.

هر کدام از این ارکان سه‌گانه احکام جداگانه خود را در قانون تجارت دارد که در این یادداشت و سلسله یادداشت‌های بعدی در مورد هر یک توضیحات مفصلی ارائه خواهم داد. به عنوان مشاور حقوقی شرکت‌ها که از سال 1398 در این بستر فعالیت می‌کنم، در میان توضیحات به بیان مشاوره‌های حقوقی کاربردی که حاصل پرونده‌های مختلف بوده و در جهت اداره صحیح و سلامت شرکت است، می‌پردازم. بنابراین چنانچه به عنوان سهامدار، مدیر، مدیر عامل یا بازرس یا به هر طریقی با شرکت‌های تجاری سر و کار دارید، این یادداشت و یادداشت‌های بعدی برای شماست تا با خواندن آن از ورود خسارت به شرکت خود پیشگیری کنید؛ زیرا که پیشگیری بهتر از پرداخت هزینه‌های سنگین وکالتی و دادرسی و هدر رفت وقت شماست.

در شرکت‌های سهامی اعضای هیات مدیره باید از بین صاحبان سهام انتخاب شوند. در زمانی که شرکت در ابتدای مراحل تاسیس و قبل از ثبت است این انتخاب توسط مجمع عمومی موسس و پس از ثبت شرکت توسط مجمع عمومی عادی بایستی انجام شود. اعضای هیات مدیره به صورت کلی یا جزیی قابل عزل هستند و مدت ماموریت آن‌ها بیشتر از دو سال نمی‌تواند باشد. تعداد اعضای هیات مدیره در شرکت‌های سهامی عام نباید از 5 نفر و در شرکت‌های سهامی خاص از 3 نفر کمتر باشد.

برای تشکیل جلسات هیات مدیره نگاه نفراتی معیار است و با حضور اکثریت عددی اعضای هیات مدیره، جلسه رسمیت پیدا می‌کند و تصمیم‌گیری هم با رعایت نظر اکثریت حاضران در جلسه معتبر خواهد بود.

* مشاوره حقوقی: سعی شود در هنگام تاسیس شرکت سهامی تعداد صاحبین سهام و اعضای هیات مدیره، عدد فرد انتخاب شود.

* مشاوره حقوقی: پس از ثبت شرکت و ایجاد آن، عزل و نصب اعضای هیات مدیره (مدیران شرکت) توسط مجمع عمومی عادی صورت می‌گیرد. شرط عزل و برکناری مدیر، انتخاب جانشین اوست؛ بنابراین در دستور جلسات عزل حتما بایستی جانشین تعیین و انتخاب شود.

* مشاوره حقوقی: مدت ماموریت اعضای هیات مدیره نمی‌تواند از دو سال بیشتر باشد و انتخاب مجدد مدیران بلامانع است. در صورت انقضای مدت ماموریت اعضای هیات مدیره تا زمان انتخاب مدیران جدید، مدیران قبلی همچنان مسئول امور شرکت و اداره آن خواهند بود و اختیارات آن‌ها محدودتر نسبت به گذشته است.

در صورت انقضای مدت ماموریت آن‌ها، هیات مدیره مکلف است مجمع عمومی عادی را جهت انتخاب اعضای جدید دعوت به تشکیل جلسه کند. هرگاه به این منظور جلسه مجمع عمومی عادی به هر علتی تشکیل نشد، هر ذینفع می‌تواند از مرجع ثبت شرکت‌ها، دعوت مجمع عمومی عادی را تقاضا کند.

بنابراین توصیه می‌شود برای پیشگیری از ورود ضرر به منافع شرکت حتما به تاریخ انقضای مدت ماموریت اعضای هیات مدیره توجه داشته باشید. زیرا که پس از اتمام مدت ماموریت اعضای هیات مدیره، علاوه بر محدود شدن اختیاراتشان، از لحاظ قانونی نوع مسئولیت آن‌ها تغییر کرده و ممکن است تبعات سنگینی برای آن‌ها داشته باشد.

(در خصوص مسئولیت مدیران در یادداشت‌های بعدی سخن بیشتری خواهم گفت)

* مشاوره حقوقی: اشخاص حقوقی مانند شرکت‌ها، سازمان‌ها و موسسات می‌توانند به عنوان اعضای هیات مدیره انتخاب شوند. در این صورت شخص حقوقی باید یک شخص حقیقی (یک نفر انسان) را به عنوان نماینده دائم خود معرفی کند. شخص حقوقی هر زمان که بخواهد می‌تواند نماینده خود را عزل و برکنار نماید ولی باید جانشین او را به صورت کتبی به شرکت معرفی کند در غیر این صورت اگرچه حق حضور در جلسات را دارد، ولی حق رای نخواهد داشت و غایب محسوب می‌شود.

اما ممکن است برای خواننده، سوالی مطرح شود با این مضمون که در صورت ورود خسارت به شرکت از جانب اعضای هیات مدیره و به خصوص شخص حقوقی و نماینده آن، در فرض وجود چنین حالتی جبران خسارت به عهده شخص حقوقی است یا نماینده آن؟ در پاسخ باید بیان کرد: در رابطه با اداره امور شرکت، شخص حقوقی همان مسئولیت‌های مدنی شخص حقیقی عضو هیات مدیره را خواهد داشت؛ یعنی در صورت نماینده شخص حقوقی و ورود خسارت به شرکت، شخص حقوقی مسئولیت مدنی در قبال جبران خسارت وارد شده به شرکت را دارد. قانون‌گذار در رابطه با مسئولیت مدنی تا جایی پیش رفته است که در ماده 110 لایحه اصلاحی قانون تجارت مصوب 1347، برای شخص حقوقی و نماینده‌ آن مسئولیت تضامنی در نظر گرفته است به این معنا که برای جبران خسارت وارده به شرکت به هر دوی این‌ها به صورت هم‌زمان می‌توان مراجعه کرد. ولی در باب مسئولیت کیفری فقط و فقط در مورد نماینده شخص حقوقی عضو هیات مدیره سخن گفته و او را مشمول همان تعهدات و شرایط و مسئولیت کیفری شخص حقیقی عضو هیات مدیره دانسته است.

به بیان واضح‌تر اگر در اثر تقصیر نماینده شخص حقوقی عضو هیات مدیره در انعقاد یک قرارداد پیمانکاری خسارات مالی به شرکت وارد شود، برای جبران خسارت می‌توان به شخص حقوقی و نماینده او مراجعه کرد؛ ولی چنان چه نماینده‌ی شخص حقوقی عضو هیات مدیره به نام شرکت مرتکب جرمی شود، فقط و فقط او مسئولیت کیفری دارد و مسئولیتی متوجه شخص حقوقی نیست.

پس از تشکیل اولین جلسه هیات مدیره اولین قدم انتخاب رئیس هیات مدیره و مدیر عامل است. رئیس هیات مدیره وظیفه اداره جلسات هیات مدیره و مدیر عامل وظیفه پیگیری کارهای اجرایی روزانه شرکت را بر عهده دارد.

شرایط اعضای هیات مدیره در شرکت‌های سهامی و انواع سهام:

1ـ هر عضو هیات مدیره باید از سهامداران شرکت باشد.

2ـ هر عضو هیات مدیره باید در شرکت سهام وثیقه تودیع کند. اما سهام وثیقه چیست؟

«سهام وثیقه» هر سهامداری که به عنوان اعضای هیات مدیره انتخاب می‌شود، پس از انتخاب یک ماه فرصت دارد تا تعداد سهامی را که مجمع عمومی موسس حداقل آن را تعیین و تصویب می‌کند را به عنوان ضمانت اجرای تعهداتش به عنوان مدیر شرکت سهامی در شرکت تودیع کند و به اصطلاح به وثیقه بگذارد. به این نوع سهام، سهام وثیقه می‌گویند. چنانچه عضو هیات مدیره ظرف مدت یک ماه سهام وثیقه را به شرکت تودیع نکند، مستغفی محسوب شده و حتی اجازه ورود به جلسات هیات مدیره را نخواهد داشت.

چه زمانی می‌توان سهام وثیقه را از گرو شرکت خارج نمود؟

پس از اتمام مدت ماموریت در شرکت و در اولین مجمع عمومی عادی سالیانه با ارائه مفاصا حساب مدیریتی، می‌توان سهام وثیقه را از گرو شرکت خارج کرد.

دو نوع دیگر سهام در شرکت‌های سهامی وجود دارد که دانستن و آگاهی از آنها برای دارندگان این نوع شرکت می‌تواند منافع خوبی داشته باشد؛ سهام کنترلی و سهام مدیریتی:

«سهام کنترلی» اگر شما سهامی داشته باشید که بتوانید به عنوان مثال از 5 نفر اعضای هیات مدیره 3 نفر را انتخاب کنید، نوع سهام شما کنترلی است. در این حالت کنترل شرکت در اختیار شما خواهد بود. تعیین و تصویب این نوع سهام در بدو تاسیس شرکت توسط مجمع عمومی موسس انجام می‌شود.

«سهام مدیریتی» اگر شما سهامی داشته باشید که بتوانید به عنوان مثال از 5 نفر اعضای هیات مدیره 1 نفر را انتخاب کنید، نوع سهام شما مدیریتی است. تعیین و تصویب این نوع سهام در بدو تاسیس شرکت توسط مجمع عمومی موسس انجام می‌شود.

ـ عضو هیات مدیره نمی‌تواند از اشخاص زیر باشد:

ـ محجورین مانند مجنون و افراد زیر 18 سالم.

ـ ورشکسته از زمان صدور حکم بدوی ورشکستگی تا زمان اعاده اعتبار.

ـ مرتکبین جرائم زیر که به موجب حکم قطعی دادگاه  به عنوان مجازات تکمیلی در دادنامه از برخی حقوق اجتماعی به صورت دائمی یا موقت محروم شده‌اند: سرقت، خیانت در امانت، کلاهبرداری، اختلاس، تصرف غیرقانونی اموال دولتی، تدلیس و جرائمی که در حکم خیانت در امانت یا کلاهبرداری شناخته می‌شوند.

ـ کارمند استخدامی دولت

ـ رئیس جمهور، معاون رئیس جمهور، وزیران.

ـ قاضی، سردفتر

هر ذینفع می‌تواند حکم عزل هر مدیری را که بر خلاف این موارد انتخاب شده یا بعد از انتخاب مشمول این موارد شده را از دادگاه شهرستان تقاضا کند. سپس بعد از عزل به حکم دادگاه، مجمع عمومی عادی باید مجدد عضو جدید هیات مدیره را انتخاب نماید.

برای طرح سوالات حقوقی خود و دانستن نکات حقوقی کاربردی به آیدی نویسنده به نشانی زیر در تلگرام یا ایتا پیام دهید:

@Mtaheri_law (مشاوره تخصصی در زمینه تنظیم و اصلاح انواع قراردادها و اداره امور شرکت‌های تجاری)