«اختلال کاستی» توجه همراه با بیش‌فعالی چیست و چه باید کرد؟

ترجمه و تدوین: ا. امیردیوانی

اشاره:

اختلال کاستی (کم‌توجهی) توجه همراه با بیش‌فعالی ADHD «ای‌دی‌اچ‌دی»، مجموعه‌ای از علایم است که با محدودیت میزان توجه که به ضعف تمرکز، رفتار خلق‌الساعه و بیش‌فعالی منجر می‌شود، مشخص می‌باشد. دوام علایم به مدت 6 ماه و شروع اختلال قبل از 7 سالگی از ملاک‌‌های تشخیص این اختلال شمرده می‌شوند. شیوع این اختلال در پسربچه‌ها بیشتر از دختر بچه‌هاست. در والدین چنین کودکانی سابقه «هیپرکینزی»، «سوسیدپاتی»،  «الکلیسم» و «هیستری» بیشتر از گروه شاهد است. هرچند شروع اختلال حدود 3 سالگی است، تشخیص معمولا تا زمانی که کودک وارد مدرسه ابتدایی نشده و آموزش سرمی انگاره‌ها (الگوهای) رفتاری ساخت یافته، از جمله کانون و تمرکز متناسب از نظر رشد را ایجاب نکرده است، داده نمی‌شود.

این قبیل کودکان معمولا از آرام نشستن، ناتوان‌اند؛ در بازی‌های گروهی تاب رعایت نوبت را ندارند. غالبا قبل از اینکه پرسش تمام شود، پاسخ‌هایی «می‌پرانند» حواسشان به آسانی پرت می‌شود، زیرا صحبت می‌کنند، در کار دیگران دخالت می‌ورزند. مثلا سرزده وارد بازی کودکان دیگر می‌شوند و به نظر می‌رسد به آنچه به آنان گفته می‌شود، توجهی ندارند.

سیر اختلال بسیار متغیر است. اگر بهبود روی دهد، معمولا بین 12 تا 20 سالگی است. برای درمان از داروهای محرک دستگاه عصبی مرکزی استفاده می‌شود.

من و همسرم در گنجینه (موزه) بودم که ناگهان گروهی از شاگردان مدرسه رسیدند. به همسرم گفتم: «به آن پسربچه نگاه کن. پسرمان تا پنج دقیقه دیگر بی‌جهت کودکی را خواهد زد.» البته همینطور هم شد. همسرم فکر می‌کرد که من روانی‌ام ولی خودم یقین داشتم که پسرم به اختلال کاستی توجه همراه با بیش‌فعالی «ای‌دی‌اچ‌دی» دچار است. کودکان درگیر چنین ناراحتی به زحمت می‌توانند تکانه‌ها(تحریکات) خویشتن را مهار سازند، از همین رو پیاپی دیگران را اذیت می‌کنند، جواب‌ها را از دهان ما می‌پرانند، جایشان را در اتاق درس ترک می‌کنند، در حرف دیگران می‌دوند، به نظر می‌رسد که گوش نمی‌دهند و از لحاظ انجام وظایف و تکالیف با مشکل روبرو هستند. بی‌تردید در بیشتر موارد آنان را می‌توان به فردی بسیار سازنده و شادی‌آفرین تبدیل کرد.

شاید گزارش‌های پخش شده از رسانه‌های گروهی را شنیده باشید؛ حاکی از اینکه چگونه با کودکان مبتلا به «ای‌دی‌اچ‌دی» بدرفتاری می‌شود. دارودرمانی فقط برای مهار کردار یا فرونشانی نوسانات هیجانی دوران کودکی صورت می‌گیرد. در پاره‌ی حالات ممکن است تشخیص پزشک غلط بوده و تجویز دارو یا داروها اشتباه باشد. «اچ‌دی‌اچ‌دی» اختلال واقعی است که احتمالا نه تنها پیامدهای ویرانگر موقتی بلکه بلندمدت هم در زندگی کودکان دارد.

آیا تشخیص «ای‌دی‌اچ‌دی» صحیح است؟

نوعا، متخصص اطفال، این اختلال را در می‌یابد به شرطی که کودک دارای شش علامت یا بیشتر بی‌توجهی یا بیش‌فعالی (فزونکاری) باشد که پیش از 7 سالگی آغاز شده و حداقل شش ماه طول می‌کشد. قاعدتا اینگونه رفتارها مانع ارتباطات کودک شده و به وضع تحصیلی‌اش لطمه می‌زند. پژوهش‌های انجام شده در موسسه ملی بهداشت روانی هم نشانگر تفاوت‌های چشمگیر و مشهودی است که در ساختار کالبدشناختی مغز کودکان مبتلا به اختلال مزبور وجود دارد. تقریبا از هر سه کودک گرفتار اختلال مذکور، یکی دچار عارضه دیگری هم همچون اضطراب، افسرده حالی، ناتوانی‌هایی فراگیری یا پیشینه خشونت خانوادگی و همینطور مشکلات زبانی یا شنیداری است. چنانچه به این قبیل ناراحتی‌ها توجه نشود، درمان سودی نخواهد داشت.

دارو درمانی

دارو، دست‌کم 75 درصد کودکان را به نحو بارزی بهبود می‌بخشد. متداول‌ترین داروی تجویزی برای مداوای «ای‌دی‌اچ‌دی» داروی محرک میتل فنیدات (ریتالین) است. داروهایی از این دست، افزون بر 30 سال کاربرد داشته و در زمره بی‌خطرترین داروهایی هستند که همگان مصرف می‌کنیم. در ضمن داروی غیرمحرک جدیدی نیز به بازار عرضه شده است.

عوارض جانبی داروهای محرک که عبارتند از کاهش اشتها، سردرد، دل‌به هم خوردگی و بی‌خوابی، معمولا در عرض چند هفته فروکش می‌کنند. داروی مورد بحث در حدود 15 درصد کودکان، احتمالا به پیدایش پزش (تیک) عصبی می‌انجامد.

برخلاف آنچه که ممکن است به گوشتان رسیده باشد، مصرف این قبیل داروها در اواخر عمر به سوءمصرف مواد منتهی نمی‌شود. در واقع اخیرا پژوهشگران هاروارد گزارش داده‌اند که کودکان مبتلا به «ای‌دی‌اچ‌دی» که با استفاده از داروی محرک، معالجه شده‌اند، احتمال سوءمصرف موادشان کمتر از درمان نگشته‌ است.

گفتنی است که بسیاری از خانواده‌ها، از شیوه‌های درمانی جایگزین مانند تغییرات برنامه غذایی، سنبل‌الطیب (علف گربه)، درخت فلفل، باد رنجبویه، جلبک‌های سبز ـ آبی و روغن ماهی سود می‌جویند. اما تاثیر و بی‌خطری این نوع داروها در کودکان هنوز به اثبات نرسیده است.

دارو بسنده نیست

در مورد این بیماری می‌توان گفت که دارو تنها بخشی از درمان این بیماری مزمن شمرده می‌شود، صرفا تجویز یک دارو، نیازهای خاص هر بچه مبتلا به «ای‌دی‌اچ‌دی» را تامین می‌کند. این احتیاجات عبارتند از محیط سامان یافته اتاق درس، پاداش‌های فوری به مناسبت رفتار پسندیده و رایزنی‌ با متخصصان اعصاب مشاوران یا کارشناسان آموزشی و پرورشی.

درمان «ای‌دی‌اچ‌دی» بچه را وادار نمی‌کند که اتاق خود را تمیز کند. با این حال، به قول یکی از مربیان آموزش ویژه، این عمل امکان‌پذیر است.

او می‌گوید: به طور ناگهانی و بی‌مقدمه به بچه یاری کنید تا توانائی‌اش را جهت دلیل آوردن و اندیشیدن از طریق کنش‌هایش گسترش دهد و توانش را برای به یادآوری اطلاعات وسعت بخشد.

منابع:

1ـ womans Day

2ـ فرهنگ جامع روانشناسی ـ روان‌پزشکی دکتر نصرت‌ا… پورافکاری