جلوه‌های زیباشناختی عاشورا در حماسه جمال


خانه تاریخی «امینی‌ها» در آخرین شب از ماه محرم، شاهد برپایی ویژه برنامه «حماسه جمال» به منظور بررسی و تحلیل جلوه‌های زیباشناختی حماسه حسینی بود.
در این ویژه برنامه که به همت حوزه هنری برپا گردید و استاندار قزوین و شماری از استادان،‌ هنرمندان و علاقه‌مندان به فرهنگ و هنر حضور داشتند؛ علاوه بر تحلیل جلوه‌های زیباشناختی حماسه حسینی، قطعاتی از موسیقی آیینی نیز به اجرا درآمد و همچنین دو تن از مداحان پیشکسوت قزوینی مورد تقدیر قرار گرفتند. در این محفل، یک عضو هیات‌علمی دانشگاه بین‌المللی ضمن اشاره به بازتاب حماسه حسینی در ادبیات فارسی، عنوان کرد: ادبیات ما یکی از افتخارات ما ایرانیان است و ظرفیت بسیار بالایی در پرداختن به پدیده‌ها دارد؛ یکی از ظرفیت‌های ادبیات پرداختن به موضوع مرثیه است. سید اسماعیل قافله‌باشی افزود: مرثیه انواع مختلفی دارد، مرثیه‌های خانوادگی، مرثیه‌هایی که درباره پادشاهان است؛ نوعی از مرثیه‌ها هم مرثیه مذهبی هستند؛ در مرثیه مذهبی هم یک قسمت مربوط به جریان جان‌سوز حضرت سیدالشهدا(ع) و کربلاست. وی با اشاره به بازتاب عاشورا در ادبیات فارسی از طریق مرثیه‌سرایی اضافه کرد: مرثیه‌ها در ادبیات هم بازتاب گسترده‌ای دارد؛ درواقع جریان کربلا آن‌قدر بزرگ و عظیم بود که بلافاصله بعدازاینکه اتفاق افتاد؛ در تمام عالم بازتاب یافت.‌ در ادبیات فارسی نیز درست از آن زمان به بعد مرثیه‌ها سروده شدند. این استاد ادبیات دانشگاه همچنین تصریح کرد: از دوران صفویه به بعد مرثیه مذهبی به ویژه مرثیه کربلا در ادبیات ما فراوان سروده شد و شاعرانی چون؛ محتشم کاشانی،‌ قاآنی شیرازی، وصال شیرازی، صامت بروجردی، نیر تبریزی و عمان سامانی مرثیه‌هایی درباره حماسه کربلا سروده‌اند. جایگاه تکایا و حسینیه‌ها از منظر معماری در ادامه برنامه، یک عضو دیگر هیات‌علمی دانشگاه بین‌المللی نیز به جایگاه تکایا و حسینیه‌ها از منظر معماری اشاره کرد و گفت: اساس هنر معماری کشف حقیقت است و اصلا معماری و هنرمند به دنبال حقیقت است که بداند عالم برای چه آفریده ‌شده است و این نگاه به ‌نوعی با قیام امام حسین(ع) پیوند می‌خورد. محمدمهدی سنماری افزود: انسان دو بعد جسمانی و روحانی دارد و معمار سعی می‌کند در تامین نیازهای جسمانی و روحانی انسان قدمی بردارد؛ البته باید گفت در تاریخ معماری ایران تا قبل از دوره صفویه آثاری از هنر معماری در حسینیه‌ها و تکایا نداریم. وی با اشاره به تفاوت حسینیه و تکیه تصریح کرد: بعد از دوره صفویه هنرمندان معماری به این موضوع توجه کرده و این نیاز جامعه را تأمین می‌کنند؛ البته باید گفت تکایا پهنه بیشتری برای فعالیت دارند چراکه مرثیه‌خوانی‌ها و تعزیه‌ها در حسینیه‌ها اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه در تکایا انجام می‌شد. این استاد دانشگاه عنوان کرد: در فرهنگ معماری هر عملی که معمار انجام می‌دهد، دارای هدف بوده و برای آن هدف برنامه دارد؛ به‌عنوان‌مثال؛ در معماری فضای شهری تفکر بسیار عمیقی نهفته و این امر آگاهانه اتفاق افتاده است؛‌ در بررسی معماری وقتی به حسینیه می‌رسیم این مفهوم ملموس‌تر و آگاهانه‌تر می‌شود. سنماری یادآور شد: معمار اگر می‌خواهد فضایی را خلق کند؛ باید ابتدا بستر آن را در وجود خودش تفهیم کرده باشد تا بتواند نیاز معنویت انسان‌ها تامین کند. وی در ادامه بر ضرورت خودسازی در معماری اشاره کرد و یادآور شد: اگر هنرمند در درون ساخته نشده باشد؛ نمی‌تواند آنچه می‌خواهد بسازد را به‌درستی بروز دهد؛ لذا باید خودسازی درونی برای هنرمند معمار اتفاق بیفتد. بازتاب عاشورا در سینمای ایران دیگر سخنران این ویژه برنامه، حسن لطفی فیلم‌ساز و پژوهشگر سینما بود که به موضوع؛ بازتاب عاشورا در سینمای ایران پرداخت و گفت: یکی از نمونه‌های انعکاس حماسه حسینی در فیلم و سینما؛ فیلم اربعین، ساخته ناصر تقوایی است، این فیلم به‌اندازه‌ای اثرگذار است که بعد از مدت‌ها در جشنواره فیلم فجر بازسازی و به‌عنوان یک اثر شاخص پخش می‌شود و مورد تشویق و تحسین همگان قرار می‌گیرد. این سینما گر با بیان اینکه، در زمانه‌ای که تصویر عاشورایی امکان رفتن روی پرده سینما را نداشته، تقوایی فیلمی ساخته است که تجلی یک احساس ناب درباره عاشوراست؛ احساسی که از انسانیت سرچشمه گرفته است؛ افزود: تقوایی اولین فیلم‌سازی نیست که درباره عاشورا فیلم ساخته است؛ بلکه قبل از او افراد دیگری بوده‌اند که عاشورا را وارد سینما کرده‌اند تا تماشاگران روی پرده حس و اندیشه نابی را درک کنند. لطفی با اشاره به اثر فاخر «روز واقعه» بیان کرد: روز واقعه با اینکه به کارگردانی شهرام اسدی ساخته‌شده، اما متعلق به بهرام بیضایی است. چراکه دیالوگ‌ها را بهرام بیضایی نوشته است و این فیلم چنان مخاطب را تحت تاثیر قرار می‌دهد که به نظرم احساسی‌تر از این فیلم درباره امام حسین(ع) وجود ندارد. وی ضمن اشاره به تاریخ سینمای ایران در موضوع عاشورا اضافه کرد: اولین فیلم با موضوع کربلا در تاریخ سینمای ایران مستندی به نام «فاجعه کربلا» است که توسط زکریا هاشمی ساخته‌شده است؛ این فیلم مستند است؛ چون در سینمای آن روزگار امکان نمایش واقعه عاشورا وجود نداشت. این کارگردان قزوینی ادامه داد: سازنده فیلم فاجعه کربلا این فیلم را درباره اجرای تعزیه در یکی از روستاهای شهرستان آوج ساخته است، نگاه این فیلم‌ساز به واقعه کربلا و عاشورا در این فیلم چنین است که اگر عاشورا و یاد شهدای کربلا در ما تغییری ایجاد نمی‌کند یک جای کار می‌لنگد؛ این دیدگاه سال‌ها بعد توسط مسعود کیمیایی در فیلم «سفر سنگ» ادامه می‌یابد. لطفی تصریح کرد: در سینمای ایران اگرچه به‌صورت مستقیم به عاشورا پرداخته نشده اما پرداخت غیرمستقیم همواره وجود داشته به ‌عنوان‌ مثال در بسیاری از فیلم‌های سینمایی ایران علمدارها شخصیتی آزاده داشتند و کاراکتر ویژه‌ای بودند که خصوصیات خوبی برای آن‌ها طراحی‌شده بود. وی ادامه داد: بعد از پیروزی انقلاب، سینما این ظرفیت و امکانات را پیدا کرد که روی پرده فیلم‌های مرتبط با واقعه عاشورا بیشتر نمایش داده شود؛‌ نمونه‌هایی مانند مستندهای سید مرتضی آوینی که هرچند روایت فتح او به ‌صورت مستقیم به عاشورا ارتباطی ندارد؛ اما در کلام و تصویر می‌توان لحظه‌لحظه عاشورا را درک کرد. این پژوهشگر حوزه سینما با اشاره به آثار سینمایی درباره عاشورا، یادور شد: نمونه بعدی رسول ملاقلی پور بود که در فیلم «پرواز در شب» ارتباط واقعه کربلا را با سال‌های دفاع مقدس به‌درستی به تصویر کشیده و بسیار اثرگذار شده است. لطفی همچنین تاکید کرد: این دو فیلم‌ساز در پرداختن به عاشورا نمونه‌های بارزی هستند اگرچه افرادی مانند حسن فتحی،‌ کیومرث پوراحمد و احمدرضا درویش هم در این راستا قدم برداشته‌اند. مردم‌شناسی عزاداری عاشورایی در قزوین محمدعلی حضرتی نویسنده و پژوهشگر حوزه فرهنگ و تاریخ، دیگر سخنرانی بود که به موضوع «مردم‌شناسی عزاداری عاشورایی در قزوین» پرداخت و اظهار کرد: عاشورا و محرم از یک واقعه و رویداد فراروی کرده و به یک فرهنگ تبدیل ‌شده و این موضوع در طول زمان محکم‌تر شده است؛ یعنی هرچه از زمان عاشورا دور می‌شویم عاشورا پررنگ‌تر می‌شود. وی با اشاره به پیشینه پیدایش نخستین آیین‌های عاشورایی افزود: آل بویه پس از تصرف بغداد برای توضیح اتفاق‌های واقعه عاشورا برای نخستین بار از هنر نمایش و تعزیه استفاده کردند و تعزیه خوانان و مرثیه‌خوانان به بیان مصائب وارده بر اهل بیت در روز عاشورا پرداختند. این نویسنده ادامه داد: از آن روزگار تا به امروز عاشورا با هنرهایی فراتر از هنرهای کلامی آمیخته شد و آرایه‌ها و پیرایه‌های این مراسم جنبه نمادین یافته و عاشورا و حرکت امام حسین به نمادی برای آزادگی و ظلم ستیزی تبدیل گردید. حضرتی عنوان کرد: در نماد سه عنصر دال، مدلول و دلالت را داریم و اصل عاشورا به‌عنوان یک حرکت آزادی خواهانه و ظلم ستیزانه یک اصل نمادین شده است و اساسا حرکت امام حسین و عاشورا نمادی برای آزادگی و ظلم‌ستیزی است؛ اما اگر از این موضوع عبور کنیم؛ همه سازوکارهای عاشورا در درون خود نیز وجه نمادین دارد. وی با بیان برخی نمادهای عاشورایی، اضافه کرد: آن نخلی که در مراسم نخل گردانی در شهرهای کویری داریم؛ نماد درخت است و علامت‌های قزوین نیز نماد درخت است؛ ضمن اینکه علم به معنی چوب بلندی که پارچه‌هایی را می‌بندند و در روستاها در مراسم عزاداری استفاده می‌شود؛ هم نماد یک درخت است. این پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ، مهم‌ترین ویژگی علم را شباهت آن به سرو دانست و عنوان کرد: برای امام حسین و شهدای کربلا علم نمادی از سبزینگی، رویش و بالندگی پیوسته است. علم در شهرهایی مانند قزوین و تهران استفاده می‌شود؛ ضمن اینکه استفاده از حیوانات در پای علم برای این است که پیوند درخت با جانداران را نشان می‌دهد. حضرتی درباره ارتباط طبیعت و عاشورا، خاطرنشان کرد: استفاده از نماد در یک موضوع مخاطب را چند قدم فراتر از ظاهر و پوسته موضوع برده و او را به بحث بزرگ‌تری می‌رساند؛‌ به همین علت استفاده از نماد طبیعت در علم‌ها درواقع نماد زندگی جاودانه شهدای کربلاست و به آیات قرآن درباره شهدا اشاره دارد که شهدا زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند. وی در ادامه همچنین به تحلیل آیین‌های عاشورایی در روستای آیین در الموت پرداخت. ساختار آثار عاشورایی ملک محمد قزوینی یک خوشنویس، پژوهشگر و مجموعه دار قزوینی نیز در این نشست به بررسی «ساختار آثار عاشورایی ملک محمد قزوینی» پرداخت و عنوان کرد: بعد از ورود اعراب به ایران، همواره فرهنگ و هنر ایرانی غالب بود؛ اندکی که جلوتر می‌آییم در دوره عباسیان در سایه نیروی غالب خطوط شش‌گانه نسخ، ثلث، محقق، ریحان، طوقی و رقاع ابداع می‌شود و فرهنگ ایرانی به استغنای خود ادامه می‌دهد. احمد ابوطالبیان افزود: حدود 1000 سال پیش علی‌بن‌حسن‌بن‌حسین فارسی اولین خط مستقل فارسی به نام «تعلیق» را ابداع می‌کند تا از تبعیت فرهنگی بیگانگان خارج شوند و این استقلال فرهنگی ایرانی ادامه می‌یابد تا اینکه در دوره صفوی تاثیرگذاری واقعه عاشورا در هنر و صنعت ایرانی به‌وضوح دیده می‌شود و ایرانی مسلمان با عاشورا زندگی می‌کند و تلفیق فرهنگ عاشورایی و ایرانی ادامه می‌یابد تا به خوشنویسی می‌رسد. وی با اشاره به ویژگی‌های مهم خوشنویسی اضافه کرد: خوشنویسی که محمل بسیار زیبا و قاعده‌مند با هندسه و شاکله اندامی کلمات است؛ توانسته به پدیده‌ای غنی تبدیل شود؛ زیرابه قولی اگر زبان غنی‌ترین پدیده شفاهی طبیعت است خط غنی‌ترین پدیده کتبی طبیعت می‌شود. این هنرمند پژوهشگر تصریح کرد: خط زیبا تجلی عالم معنا در جلوه صورت است، هندسه‌ای است روحانی که گردش‌ها و چرخش‌های علم هستی را از گردن آهو تا طره شاهدان زیباروی را به یاد می‌آورد و با آب لطف، غبار از چهره معنی می‌شوید، این جایگاه خط و خوشنویسی در فرهنگ و هنر ایرانی دارد؛‌ ملک محمد از پیشروترین و نوگراترین خوشنویسان هنرمند در طول چند هزارساله خوشنویسی ماست که با این‌همه بسیار امروزی و مدرن است. ابوطالبیان با اشاره به نوگرایی ملک محمد در آثار کهن، بیان کرد: با استناد به آثار ملک محمد،‌ او حرف‌های نویی در قالب‌هایی نو زده است که بسیار هنرمندانه و جهان‌شمول است؛ بار گرافیکی موجود در آثار ملک محمد و هارمونی موجود در اثر او به‌گونه‌ای ایجاد تقارن و تناسب در یک اثر هنری ایجاد کرده است. وی ادامه داد: بیشتر آثاری ملک محمد در مدح سیدالشهدا(ع) است که با تلفیق و ترکیب انقلاب گونه چند ژانر خوشنویسی در یک قطعه ملک محمد مشهود است، تلفیق خط کوفی، نستعلیق، ثلث و تعلیق در یک اثر او دیده می‌شود ضمن اینکه قالب مضامین او عاشورایی است و نه ‌تنها مضمون بلکه تداعی معانی عاشورایی نیز دارد. این خوشنویس تاکید کرد: فرم‌هایی که ملک محمد در آثارش استفاده کرده فرم‌هایی است که در طوق‌ها و علم‌های عاشورایی می‌بینیم، در آثار عاشورایی او نه‌تنها مضمون به بیان اثر می‌پردازد بلکه فرم نوشتاری و هندسه گرافیکی که ملک محمد در اثر ایجاد کرده است؛ خود گویای عاشورایی بودن اثر است. ابوطالبیان همچنین خاطرنشان کرد: کتیبه‌های آب‌انبارهای قزوین، مقبره شهید ثالث و شخص دیگری به نام میرزا ابوالقاسم بهشتی شیرازی از آثار اوست، آثار ملک محمد در موزه‌های جهان به‌عنوان یک اثر گرافیکی شناخته‌شده و نشان‌دهنده مضامین مذهبی و آیینی است.  جلوه‌های موسیقیایی آیین‌های عاشورایی در بخش پایانی این برنامه، سعید افزونتر پژوهشگر انسان‌شناسی و موسیقی با اشاره به موضوع جلوه‌های موسیقیایی آیین‌های عاشورایی گفت: یکی از اساتید دانشگاه در تعریف موسیقی عرفانی می‌گفت؛ موسیقی عرفانی موسیقی است که فردی عارف می‌نوازد؛ اگر این تعریف را مبنای هر نوع دیگر از کاربرد موسیقی در هر حوزه دیگری بگذاریم؛ خود موسیقی به‌عنوان ماده صوتی، فاقد اعتبار لازم برای انتخاب به‌عنوان مؤلفه تحقیق خواهد شد. وی ادامه داد: بنابراین موسیقی مذهبی که یک نفر مسلمان آن را می‌نوازد؛ فاقد اعتبار برای تحقیق است و تنها مؤلفه‌های فراموسیقیایی هستند که هویت موسیقی را تعین می‌بخشند. این پژوهشگر افزود: موسیقی به ‌عنوان اسم، حوزه خاصی را پوشش می‌دهد؛‌ درحالی‌که صفت موسیقیایی این امکان را فراهم می‌آورد که در رابطه با هر آنچه همراه آن است مطالعه کنیم؛ به‌عنوان‌مثال در رویکرد انسان‌شناختی، باید موسیقی را در بستر اجتماعی و فرهنگی خویش همراه تمامی ناخالصی‌های غیر موسیقیایی مانند متن،‌ حرکت و غیره در نظر داشت. افزون‌تر با اشاره به مفهوم آیین، اضافه کرد: آیین، اگرچه برای مراسم غیردینی نیز کاربرد دارد؛ اما در تعبیری که اینجا استفاده می‌کنیم؛ دین بدون آیین پوشیده خواهد ماند و آیین غیرملبس به لباس هنر تاثیری ندارد. وی یادآور شد: ازاین‌روست که در بحث تاریخ هنر همیشه عنوان‌شده است که؛ تولد همه هنرها در بستر ادیان بوده است و هنر غیردینی پدیده متاخری است؛ هنر غیردینی و عاری از تعهد، زاده انحراف دین و جدایی بزرگی است که بعد از اصلاحات دینی در غرب بین کلیسا و جامعه غربی به وجود آمده است. این نویسنده با اشاره به ارکان شکل‌گیری آیین‌ها، تاکید کرد: در بسیاری از آیین‌های مذهبی اگرچه موسیقی می‌تواند رکن اساسی شکل‌گیری آیین باشد؛ اما هیچ‌گاه تحلیل صرف ماده صوتی به شناخت پدیده رهنمون نخواهد شد. افزون‌تر ابراز کرد: به همین جهت در رویکرد فراتر، آیین و نه مؤلفه‌های سازنده آن به شناخت پدیده خواهد انجامید و اگر آیین را به مؤلفه سازنده آن تجزیه کنیم شناخت کاملی از آن نخواهیم داشت. وی همچنین خاطرنشان کرد: بنابراین سخن گفتن از موسیقی دینی، موسیقی عاشورایی، شعر آیینی، شعر مذهبی، شعر عاشورایی، معماری مذهبی،‌ سینمای دینی، تئاتر دینی فاقد وجاهت لازم خواهد بود.

يكشنبه 15 مهر 1397
05:08:43
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT