هنر ایرانی دیگر خانه‌ها را تزیین نمی‌کند!


مریم بهبهانی‌فر
از آغاز آشنایی ایرانیان با «سفال» و «سفالگری» زمان زیادی گذشته است و گرایش به این حرفه‌ی هنری در هر بخش از مناطق ایران بوده است؛ همچنین هنر سفالگری بویژه کوزه‌گری یکی از اولین و مهمترین اختراع‌های ساخته شده توسط انسان است و این هنر و تولیدهای آن برای مورخان و باستان‌شناسان، مهمترین مظاهر هنری به شمار می‌رود؛ چرا که آنها با تمرکز بر روی سفال‌های موجود در هر منطقه‌ای می‌توانند با شرایط اقتصادی و اجتماعی دست کم یک دوره از آن منطقه آشنا شوند و باستان‌شناسان و مورخان با مطالعه سفال‌ها اغلب می‌توانند نحوه‌ی زندگی، دین مردم، تاریخ، روابط اجتماعی و نگرش جامعه را تفسیر کنند. انسان‌ها ابتدا ساخت سفالینه‌ها را برای استفاده در زندگی روزمره آغاز کردند؛ ولی با گذشت زمان و گسترش زندگی سفالگری نیز تکامل یافت و انسان‌های هنرمند و خلاق با دست‌هایشان به گل‌هایی که بر چرخ‌های سفالگری می‌چرخید؛ نقش و نگاره‌ها زدند و آنها را به رنگ‌های گوناگون آراسته کردند. ایران زمین یکی از نخستین مناطق جهان است که در آن ساخت سفالینه‌ها برای استفاده روزمره مردم رایج شده و این هنر اصیل شاید کمرنگ ولی همچنان در بسیاری از مناطق کشور حتی قزوین خودمان دیده می‌شود. اما این هنر که بخشی از میراث فرهنگی اصیل ما محسوب می‌شود و باید برای ماندگاری آن تلاش شود؛ متاسفانه بسیار مورد بی‌مهری قرار گرفته تا آنجایی که کمتر افرادی دیده می‌شوند که تمایلی به ادامه این کار داشته باشند. برخی از بانوانی که در قزوین به حرفه سفالگری علاقمند بوده و به آن ورود کرده‌اند؛ این حرفه اصیل را ادامه می‌دهند و این هفته مهمان ولایت بودند؛ سفالگری را فرصتی برای رسیدن به آرامش روحی و روانی می‌دانند و معتقدند آرامشی که در تولید سفالینه‌هاست؛ در هنرهای دیگر نیست. این هنرمندان نبود بازارهای فروش و یا فضاهای کارگاهی مناسب که سفالگر در آن احساس امنیت کند و بتواند وسایل کار خود را در آنجا قرار دهد را از دغدغه‌های خود مطرح می‌کنند و از چالش‌های این عرصه گفتند.  سفالگران از بیمه اجتماعی و درمان تکمیلی محروم هستند سمیه رجبی، بانوی جوان و علاقمند به سفالگری که بیش از 10 سال است در این رشته فعالیت دارد در گفت‌وگو با ولایت به تشریح چالش‌هایی که از سفالگری با آن روبرو بوده می‌پردازد و اظهار می‌کند: آرامشی که در حرفه سفالگری دیدم؛ در هنرهای دیگر وجود ندارد. حتی روانشناسان هم به این موضوع اذعان دارند من نیز برای دوری از استرس و دستیابی به آرامش روحی و روانی فعالیت در رشته‌ی سفالگری را آغاز کردم و تاثیر مثبت آن را در سلامت خودم و دیگر فعالان این رشته دیده‌ام. او ادامه می‌دهد: به وضوح شاهد بودم، یکی از شاگردانم که دچار افسردگی بود با توصیه پزشک معالج به این رشته ورود کرد و با فعالیت در حرفه سفالگری بیماری او بهبود پیدا کرد. این بانوی هنرمند معتقد است: ساخت سفالینه‌ها و کار با «گل» به انسان حس خوبی می‌دهد. در دنیای امروز هم که با استرس‌ها و فشارهای روحی و روانی زیادی روبرو هستیم؛ فعالیت در رشته‌ی سفالگری انسان را به آرامش و لطافت روحی برساند. رجبی می‌گوید: سفالگری تنها رشته‌ای هنری است که در آن امکان جبران اشتباه وجود دارد؛ یعنی اگر در زمان ساخت سفالینه‌ها، آنها شکسته و یا خراب شوند؛ دوباره امکان ترمیم و بازسازی آن وجود دارد. در حالی که این فرصت در تولید آثار هنری دیگری همچون معرق‌کاری وجود ندارد. همین مزیت سبب شده که تولیدکننده سفالینه‌ها به هنگام کار دغدغه‌ی کمتری داشته باشند. او می‌افزاید: به گفته‌ی پزشکان خاک قرمز رنگی که از آن برای تولید سفال استفاده می‌شود؛ در آن آهن و مواد معدنی بسیاری نهفته است که به بدن فردی که با آن سروکار دارد؛ منتقل می‌شود و به تقویت سیستم دفاعی او کمک می‌کند و برخلاف خاک‌های دیگر به هیچ عنوان حساسیت‌زا نیست. این بانوی هنرمند می‌افزاید: سفالگری هنر قدیمی و اصیل ایرانی است و در آن تغییراتی ایجاد نشده و اصالت خود را حفظ کرده از سویی دیگر نیز لذتی که در نوشیدن و خوردن غذا در ظروف سفالی وجود دارد؛ در ظروف دیگر نیست و نباید اجازه دهیم که نسل جدید از این هنر فاصله بگیرد. رجبی با تاکید بر این مطلب که تولید ظروف سفالی و یا هرگونه سفالینه‌ای بویژه برای بانوان بسیار سخت و طاقت‌فرسا است و می‌تواند به جسم آنها آسیب وارد کند؛ می‌گوید: چنانچه مسئولان بویژه متولیان حفظ هنرها و صنایع دستی اصیل ایرانی تمایل دارند که هنر قدیمی سفالگری، حفظ و احیا شود؛ باید فعالان این حرفه را مورد حمایت قرار دهند؛ چرا که امروز شاهد هستیم کمتر هنرمندی حاضر به فعالیت در این رشته شود؛ بنابراین با رفع دغدغه‌های فعالان آن می‌توان به پایداری و حفظ این هنر اصیل ایرانی کمک کرد. او نداشتن بیمه اجتماعی و نبود بازارهای فروش را از دغدغه‌های بانوان سفالگر عنوان و اضافه می‌کند: بیمه می‌تواند آینده‌ی شغلی یک هنرمند را تضمین کند و متاسفانه سفالگران از این حق محروم هستند. امید دارم برای حل این مشکل تدابیری اندیشیده شود که از جمله دغدغه‌های فعالان حوزه سفالگری است تا از سویی آنها به ادامه فعالیت در این هنر اصیل دلگرم شوند. این بانوی هنرمند بیان می‌کند: متاسفانه نه تنها تولیدکنندگان سفال، بلکه هنرمندان دیگر هم پس از تولید آثار هنری که تراوش فکر و خلاقیت آنهاست؛ بستری برای عرضه و فروش اثر خود دارند؛ بنابراین انتظار می‌رود برای هنرمندان بازارچه‌های دایمی و یا نمایشگاه‌های ارزان قیمت در نظر گرفته شود که آنها نیز بتوانند برای خود درآمدزایی داشته باشند. در حال حاضر شاید نمایشگاه‌های عرضه مستقیم و یا صنایع دستی برپا شود؛ ولی هزینه اجازه غرفه بسیار بالا است؛ از این‌رو حضور در این نمایشگاه‌ها برای هنرمند مقرون به صرفه نیست. رجبی بیمه درمانی تکمیلی را از نیازهای اساسی هنرمندان و بویژه فعالان حوزه سفالگری عنوان و ادامه می‌دهد: تولید آثار هنری و صنایع دستی بویژه سفالینه‌‌ها وقت و انرژی زیادی را از هنرمند می‌گیرد. در حرفه ما هم که با گِل سروکار داریم؛ دایم باید حجم سنگینی از خاک و گل را جابه‌جا کنیم. این برای تولیدکننده بویژه یک بانو بسیار سخت و زیان‌آور است؛ بنابراین لازم است فعالان این‌گونه رشته‌ها از مزایای بیمه‌ای برخوردار باشند که در صورت ابتلا به بیماری، دغدغه‌های آنها نسبت به هزینه‌های درمانی کمتر باشد. او اختصاص تسهیلات ارزان‌قیمت به هنرمندان را از دیگر نیازهای این قشر عنوان و خاطرنشان می‌کند: وقتی برای دریافت تسهیلات به دستگاه‌های متولی مراجعه می‌کنیم؛ برای تخصیص تسهیلات با چالش‌های زیادی روبرو می‌شویم و اغلب هنرمند را در پروسه بازرسی قرار می‌دهند که آن نیز پروسه سختی است. من معتقد هستم هنرمندی که سالیان سال است در شهر خود به تولید صنایع دستی فعالیت دارد؛ برای احیا و ماندگاری هنرهای اصیل ایران زمین تلاش می‌کند؛ چرا باید با پروسه بازرسی روبرو شود. متاسفانه بازرسان هم اغلب ایرادهایی مطرح می‌کنند که قابل اصلاح و اجرا نیست؛ چنانچه با پیگیری‌های زیاد، تسهیلاتی به ما اختصاص یابد؛ نرخ آنها بسیار بالا است که دریافت آن مقرون به صرفه نیست. این بانوی هنرمند با تاکید بر این مطلب که باید به هنرمندان اعتماد شود؛ می‌گوید: متاسفانه در ایران هنرمندان به خوبی مطرح نمی‌شوند و مورد حمایت قرار نمی‌گیرند؛ چندی پیش نمایشگاه صنایع دستی در تهران برپا شد و اجاره یک غرفه 12 متری یک میلیون و 200 هزار تومان بوده در رشته‌ای مثل سفال که فعالان زیادی دارد و محصولات مشابه‌ای عرضه می‌شود و برای هنرمند درآمدزا نیست که بخواهد هزینه سنگینی بابت اجاره غرفه بدهد.  تامین بازار فروش نیاز مبرم هنرمندان است رجبی یادآور می‌شود: سفالگری وسایل زیادی نیاز دارد. برای تولید آثار سفالی، چرخ سفال و در صورت آنکه بنا باشد روکش لعاب روی آن قرار گیرد؛ به کوره هم نیاز هست. از این‌رو هنرمند برای فعالیت در این حرفه نیازمند کارگاه و فضایی با متراژ مناسب است که بتواند به فعالیت خود ادامه دهد که متاسفانه با توجه به بالا بودن نرخ اجاره بهای ساختمان‌ها اغلب فعالان رشته صنایع برای تامین مکان با چالش روبرو هستند؛ در این میان انتظار می‌رود مسئولان برای تامین کارگاه، فعالان حرفه سفالگری را حمایت کنند. او تاکید می‌کند: هنرمند برای آنکه بتواند آثار بکر و خلاقانه‌ای تولید کند به آرامش نیاز دارد، وقتی با دغدغه‌های مالی و نبود بازارهای فروش روبرو است؛ آثار تولیدی او با ضعف روبرو می‌شود، از سوی دیگر هم وجود مشکلات زیاد او را دچار یاس و ناامیدی و گریزانی از رشته فعالیت خود می‌کند. این بانوی هنرمند بیان می‌کند: از مسئولان انتظار داریم برای هنرمندی که تازه‌ وارد است و بازار فروش خود را پیدا نکرده است؛ دست کم تا یک سال به صورت رایگان از فضای کارگاهی برخوردار باشد، همچنین بستر فروش و عرصه آثار تولید برای او فراهم شود. رجبی با تاکید بر این مطلب که بازارچه دایمی برای فروش محصولات صنایع دستی از نیازهای مهم جامعه هنرمندان است؛ می‌افزاید: بسیاری از هنرمندان آثار تولیدی خود را در منزل به فروش می‌رسانند؛ ولی این‌گونه فعالیت در رشته‌ی سفالگری بسیار سخت است؛ چرا که این رشته ابزار زیادی نیاز دارد.  مسئولان هنرمندان را باور کنند او که در زمینه‌ی آموزش سفالگری نیز فعال است؛ می‌گوید: متاسفانه من کارگاه ثابتی ندارم و تنها در مرکز آموزش صنایع دستی قزوین کلاس برگزار می‌کنیم که آنجا هم به لحاظ زمانی و میزان فضا با محدودیت روبرو است؛ چنانچه کارگاه ثابتی در اختیار داشته باشم؛ دانش‌آموزان بیشتری را می‌توانم آموزش دهم. این هنرمند ادامه می‌دهد: قزوین شهر تاریخی است و بناهای تاریخی زیادی دارد که بدون استفاده هستند؛ انتظار می‌رود این فضاها در اختیار هنرمندان قرار گیرد تا آنها بتوانند برای تولید و عرضه آثار خود مجهز به مکان شوند. این روند به حفظ بنا و جلوگیری از تخریب آن هم کمک می‌کند. رجبی با تاکید بر این مطلب که در جامعه ما هنرمندان دیده نمی‌شوند و برای آثار آنها ارزشی قابل نیستند؛ تصریح می‌کند: امروزه چرخ سفال آن‌گونه که باید نمی‌چرخد؛ هزینه تولید و تامین ابزار بسیار بالا رفته از سویی مردم هم قدرت خرید صنایع دستی را ندارند؛ بنابراین انتظار می‌رود وقتی هنرمندی برای دریافت تسهیلات به ادارات مربوطه مراجعه می‌کند وی را در مسیر بروکراسی‌های پیچیده اداری قرار ندهند که از همین اندک مزایای موجود هم محروم شود. او توسعه فضای آموزشی در حوزه سفالگری و بسیاری از رشته‌های صنایع دستی را ضروری عنوان و خاطرنشان ‌کرد: در قزوین، دانشگاه‌ها کمتر به این رشته‌ها توجه دارند. اغلب یا رشته صنایع دستی در دانشگاه‌ها نیست که علاقمندان از تحصیلات آکادمیک برخوردار شوند؛ اگر هم دانشگاهی به این رشته‌ها ورود کند آموزش‌های آنها تنها به صورت تئوری است که در حوزه صنایع دستی نمی‌تواند موثر باشد. این بانوی هنرمند همچنین یادآور می‌شود: به منظور حفظ و احیای هنرهای اصیل ایرانی باید فعالان آنها مورد حمایت‌های مادی و معنوی قرار گیرند که آنها از فعالیت در رشته‌های تخصصی خود که اغلب هم به آن علاقه‌ی زیادی دارند؛ دلسرد و ناامید نشوند. اکنون در قزوین شاهد هستیم بسیاری از سفالگران به دلیل بالا بودن هزینه‌ها ظروف و وسایل سفال خام را از لالجین همدان وارد می‌کنند و در اینجا تنها کار لعاب را انجام می‌دهند؛ چرا که معتقدند تولید اقلام سفالی تمام می‌شود و مقرون به صرفه نیست.  محصولات چینی جایگزین صنایع اصیل ایرانی شده است دیگر بانوی جوان و سفالگر قزوینی که او نیز بیش از 11 سال است در زمینه‌ی آموزش و تولید سفال دستی و چرخی فعالیت می‌کند؛ نیز در گفت‌وگو با ولایت اظهار می‌کند: در رشته‌ی سفالگری تنوع تولید بالا است. از جمله آثار تولیدی سفال می‌توان به تابلوهای نقش برجسته، ظروف شکمی، صراحی، کوزه‌ها، انواع جای شمعی و وسایل دیگر نام برد که هر یک جذابیت خاص خود را دارند. نرگس سلطانپور می‌گوید: در گذشته مردم به ظروف سفال علاقه‌ی زیادی داشتند و این ظروف جزو اولین ظروف تولید ایرانی بوده؛ اما امروز کمتر فردی یافت می‌شود که به استفاده از این ظروف علاقمند باشد؛ در حالی که ظروف سفالی ریشه در فرهنگ غنی ما دارد. او با بیان این مطلب که تاکنون در نمایشگاه‌های زیادی همچون قزوین، تهران و تبریز حضور یافته‌ام؛ می‌افزاید: متاسفانه نمایشگاه‌های بومی قزوین هیچ‌گاه برای من درآمدزا و رضایت‌بخش نبوده چرا که کمتر قزوینی حاضر می‌شود که از نمایشگاه صنایع دستی خرید کند. این بانوی هنرمند ادامه می‌دهد: نمایشگاه‌های قزوین تنها در زمان‌های خاص که توریست وارد شهر شده باشد؛ درآمدزایی دارد و مردم شهر تمایلی به خرید کالای سفال ندارند؛ در حالی که سفالگری از هنرهای اصیل ایرانی است و ریشه در فرهنگ ایرانی دارد. سلطانپور ادامه می‌دهد: در نمایشگاه تهران اغلب فروش تولیدات صنایع دستی بسیار بالا است و بسیاری از مردم علاقمند به خرید تولیدات هنرمندان هستند؛ اما در قزوین تنها خریدار آثار هنرمندان، ارگان‌ها و نهادها هستند که آن نیز بسیار محدود است. او با تاکید بر این مطلب که سفالگر نیاز به ذهنی خلاق و به دور از آشفتگی دارد؛ می‌گوید: متاسفانه سفالگری اگرچه از حرفه‌های اصیل ایرانی است؛ ولی مردم کمتر با آن آشنایی دارند و از سفال تنها ظروف سفالی را می‌شناسند. از سویی هم با تنوع تولیدات ظروف مدرن، ظروف سفال دیگر به فراموشی سپرده شده‌اند. نباید فراموش کنیم که سفالینه‌ها تنها ظروف نیستند. ما اقلام تزئینی، بکر و خلاقانه‌ی زیادی داریم که سفال هستند؛ ولی مردم آنها را نمی‌شناسند. در حالی که می‌توانیم با صنایع اصیل ایرانی خانه‌های خود را به زیبایی بیارائیم. این هنرمند ادامه می‌دهد: پروسه آموزش و پروسه تولید در حرفه سفالگیری طولانی‌مدت است. از این‌رو برای هنرمندان هزینه‌های زیادی برجای گذارد. یک هنرمند شاید مدت‌ها ناچار باشد بر روی یک اثر کار کند تا بتواند آن را به مرحله‌ی عرضه برساند و همین سبب می‌شود قیمت تمام شده یک اثر هنری سفالی بسیار بالا باشد؛ ولی مردم گمان می‌کنند که هنرمندان آثار خود را گران عرضه می‌کنند. سلطانپور با بیان این مطلب که واردات محصولات چینی با طرح‌های مشابه سفال ایرانی به بازار کار هنرمندان آسیب وارد کرده است؛ تصریح می‌کند: صنایع سرامیکی چینی که به سفال ایرانی شباهت زیادی دارند با نرخ پایین به کشور وارد می‌شوند و اگرچه ظرافت و کیفیت آنها بسیار کمتر از سفال هنرمندان ایرانی است؛ حتی لعاب به کار برده شده در آن هم سربی است؛ ولی از آنجایی که قیمت کمتری دارند؛ مردم خرید آن را ترجیح می‌دهند؛ در حالی که سلامت بهداشتی ظروف سفال لعابدار به مراتب بیشتر از ظروف سرامیکی چینی است.  مسئولان در تامین مواد اولیه، هنرمندان را حمایت کنند او با تاکید بر این مطلب که واردات، هنر اصیل ایرانی را تحت‌الشعاع قرار داده و آن را به انزوا کشانده است؛ می‌گوید: از تولید ایرانی و صنایع دستی که ریشه در فرهنگ ایران دارند؛ باید حمایت شود. چنانچه هنرمند در زمینه‌ی بازار فروش، تهیه‌ی مواد اولیه و حضور در نمایشگاه‌های تخصصی مورد حمایت قرار گیرد و بتواند با هزینه‌ی کمتری تولیدات خود را عرضه کند؛ بدون شک مردم هم خرید آن را ترجیح می‌دهند و دیگر شاهد آن نیستم که تولیدات بی‌کیفیت وارداتی زینت‌بخش خانه‌های ایرانی شوند. این بانوی هنرمند با تاکید بر این مطلب که هنرمندان باید با یکدیگر انسجام و هم‌افزایی داشته باشند؛ می‌گوید: در این شرایط که مسئولان کمتر به جامعه هنرمندان توجه دارند؛ بهتر است جامعه هنرمندان با یکدیگر به اتحاد برسند و با تایید آثار دوستان خود، یکدیگر را حمایت کنند؛ در حقیقت خودمان باید دست به دست هم بدهیم و ارزش آثار خود را در جامعه نمایان کنیم. سلطانپور می‌افزاید: آنچه سبب شده صنایع دستی اصفهان در تمام کشور و حتی بیرون مرزها مطرح باشد؛ یکدلی و هم‌افزایی بوده که در میان مردم این شهر ورود دارد. مردم شهر هم با خرید تولیدات صنایع دستی، هنرمندان شهر خود را حمایت می‌کنند. این هنرمند ادامه می‌دهد: در قزوین، حمایتی از سوی مسئولان وجود ندارد؛ سفالگران هم از کارگاه و محیط مناسبی برای تولید و فروش محصولات برخوردار نیستند؛ مردم شهر هم توجهی به آثار هنرمندان ندارند و همین‌ها سبب می‌شود که فروش قابل توجهی نداشته باشند و برای تامین مکان و تولید و عرضه با دغدغه روبرو باشند. سلطانپور خاطرنشان می‌کند: بی‌توجهی به جامعه هنرمندان و نبود بازار فروش برای تولیدات آنها سبب شده که رشته‌های هنری که برگرفته از تمدن ما هستند، سرگرمی تلقی شده و دیگر حرفه‌ی تخصصی محسوب نمی‌شود. این انگیزه وجود ندارد که وقت و انرژی دایم خود را به تولید اثر هنری اختصاص دهد. او یادآور می‌شود: هنرمندان، جایگاه اجتماعی لازم را ندارند و حرفه و تخصص هنری آنها یک شغل پایدار محسوب نمی‌شود که با خلاقیت فکری و ذوق هنری خود، بتوانند زندگی خود را تامین کنند. این بانوی هنرمند همچنین می‌گوید: امیدوارم روزی برسد که هنرمندان جایگاه واقعی خود را به دست بیاورند و آثار اصیل ایرانی خانه‌های هموطنان ما را زینت دهد و همان سبک و سیاق ایرانی در زندگی‌های مردم ما جاری و ساری شود و با دیدن صنایع دستی ایرانی به آرامش درون برسیم؛ یعنی همان‌گونه که پیشینیان ما ساده و بی‌آلایش و تنها با هنر دست، زندگی‌های شیرین و دلنشینی داشتند.  

چهارشنبه 21 شهريور 1397
04:23:30
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT