تاریخی

حیدر ولی‌زاده تاریخ معاصر ایران را نمی‌توان بدون بررسی سرگذشت محمدرضا پهلوی به‌درستی فهمید. او بیش از سه دهه بر کشوری حکومت کرد که به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع انرژی و نقش آن در رقابت‌های دوران جنگ سرد، یکی از مهم‌ترین کشورهای جهان به شمار می‌رفت. با این حال، حکومتی که زمانی از حمایت قدرت‌های بزرگ برخوردار بود، در مدت کوتاهی فروپاشید و آخرین پادشاه ایران ناچار شد وطن خود را ترک کند و ماه‌های پایانی عمرش را در تبعیدی پررنج و سرشار از بلاتکلیفی سپری کند. کتاب «آخرین سفر شاه» نوشته ویلیام شوکراس، از مهم‌ترین آثاری است که به...

حیدر ولی‌زاده فروپاشی دولت زند در سال‌های پایانی قرن دوازدهم هجری، خلأ قدرتی را در فلات ایران ایجاد کرد که تنها با استقرار نظام ایلی ـ نظامی قاجار پر شد. با پیروزی نهایی آقا محمدخان قاجار و انتخاب تهران به عنوان دارالخلافه در سال ۱۲۱۰ ق، هندسه قدرت در ایران دستخوش دگرگونی بنیادین گشت. در این نظم جدید، قزوین دیگر نه یک «دارالسلطنه مستقل» (چنان‌که در عصر صفوی بود) و نه یک «ولایت نیمه‌مستقل زندی» محسوب می‌شد؛ بلکه به «گلوگاه استراتژیک» در محور تهران ـ تبریز مبدل گشت که نقشی حیاتی در تدارکات نظامی دولت نوپا ایفا می‌کرد. این جابه‌جایی...

قسمت اول علی مرادی حمدا… مستوفی (1) در «تاریخ گزیده» در مورد بنیاد این شهر آورده است: «شهر قزوین را اردشیر بابکان ساخته و شاد شاپور نام کرده چنانچه رودخانه‌ای جنوبی آن روان است و رودخانه ابهر شمالی آن و از این خلال بارو پدید آمد». موقعیت موصوف با قزوین فعلی فاصله دارد و آن را باید علی‌القاعده در حوالی تاکستان که یکی از مراکز قدیمی حوزه قزوین است جست‌وجو کرد. باز می‌گوید: «شهرستان قزوین محلی است در میان شهر، شاپور ذوالاکتاف زمانی که از روم گریخته به ایران آمد تا بدان جا رسید هیچ امنی نداشت آنجا به کنار...

حیدر ولی‌زاده دوره زندیه برای قزوین، نه یک «عصر طلایی»، بلکه «دوره فروکش کردن تنش‌های نظامی» بود. کریم‌خان زند که هرگز عنوان «شاهنشاه» را برای خود برنگزید و با لقب «وکیل‌الرعایا» (وکیل مردم) شناخته می‌شد، رویکردی متمایز از نادرشاه، در پیش گرفت. او که خود از سرداران پیشین نادرشاه بود و به طایفه‌ای از ایل لک تعلّق داشت، برخلاف نادر که با اتکا بر قدرت نظامی مطلق حکومت می‌کرد، بر مدارا، عدالت اقتصادی و ثبات اداری تاکید می‌ورزید. پس از دوازده سال حضور مستقیم ارتش نادری در قزوین که به ‌قول پژوهشگران، شهر را از یک «دارالسلطنه» به یک «پایگاه...

حیدر ولی‌زاده در پهنه‌ تاریخ پرفرازونشیب ایران، کمتر دوره‌ای به اندازه‌ عصر زندیه، میان دو توفان سهمگین «فروپاشی صفویه» و «ظهور هولناک قاجاریه»، نادیده گرفته شده است. این دوران که در سایه‌ درخشش صفویان و قدرت‌نمایی نادرشاه قرار گرفته، اغلب به عنوان یک دوران «میان‌پرده» یا حتی افول نگریسته می‌شود. اما در قلب این دوران، شخصیتی یگانه به نام کریم‌خان زند قرار دارد؛ فرمانروایی که در حافظه‌ی جمعی ایرانیان به عنوان «وکیل‌الرعایا» و پادشاهی عادل، تقدیس شده است. پرسش اصلی اینجاست که آیا این تصویر رمانتیک و آرمانی، با واقعیت‌های سخت و پیچیده‌ی تاریخی همخوانی دارد؟ کتاب «کریم‌خان زند» نوشته‌ی...

ع. صالحی شهیدی مقدمه در بخش اول این مبحث، (1405/03/23) از اولین حج‌گزاران در تاریخ، سخن راندیم و انگیزه و توفیق آنها برای حاجی شدن و سختی‌ها و زحماتی که در طول سفر حج متحمل می‌شدند، به قلم آمد. همچنین از رنج‌ها و مشکلات و خطرات در کمین کاروان‌های حجاج و اقسام راه‌های دسترسی به مکه (خشکی و دریایی) سخن به میان آوردیم و سپس مختصری از تاریخچه گورستان بقیع و نوعی برخورد ماموران آنجا با زوار ایرانی را شرح دادیم. و اینک در این شماره موضوع پوشاندن اولین پرده بر خانه کعبه و مشکلات آن و چگونگی مسافرت دولتمردان...

دژ استراتژیک، بازوی لجستیک و کانون «اردوی معلّا» (۱۱۴۸–۱۱۶۰ هجری قمری) حیدر ولی‌زاده سقوط نهایی اصفهان در سال ۱۱۳۵ قمری و فروپاشی عمودی دولت صفوی، ایران را در وضعیتی از «خلأ هژمونیک» قرار داد. در این میان، قزوین که پیش‌تر در قیام ۱۱۳۵ قمری، نخستین واکنش سازمان‌یافته ملی را علیه اشغالگران افغان به نمایش گذاشته بود، در موقعیتی معلق قرار داشت. با طلوع ستاره بخت نادر قلی‌بیگ افشار از خراسان، ورق تاریخ سیاسی ایران بازگشت. نادرشاه، برخلاف اسلاف صفوی خود که مشروعیتشان را در تالارهای عالی‌قاپو جست‌وجو می‌کردند، مفهوم «پایتخت» را به «اردوی معلّا» (چادرهای متحرک جنگی) تقلیل داد. در...

حیدر ولی‌زاده تاریخ ایران در سده هجدهم میلادی، یکی از پرآشوب‌ترین، خونین‌ترین و در عین حال سرنوشت‌سازترین ادوار تاریخی این مرز و بوم است. سقوط سلسله صفویه به دست افغان‌ها، دگرگونی‌های عمیقی را در ساختار سیاسی، مذهبی و اجتماعی ایران رقم زد که کشور را تا آستانه تجزیه کامل و محو شدن از نقشه سیاسی جهان پیش برد. در این میان، ظهور ناگهانی و برق‌آسای نادرقلی افشار (نادرشاه) به عنوان یک منجی نظامی، نه تنها مرزهای جغرافیایی ایران را به دوران باستان بازگرداند، بلکه توازن قدرت را در آسیای غربی و میانه دگرگون ساخت. با این حال، شناخت شخصیت، آرمان‌ها،...

بخش آخر: قزوین در سایه اصفهان، پایداری در روزگار سقوط (۱۰۰۶ تا ۱۱۳۵ هجری قمری) حیدر ولی‌زاده در چهار مقاله قبلی اوضاع قزوین را در دوره صفویه بررسی کردیم و اکنون در بخش آخر این دوره شرایط قزوین پس از تغییر پایتخت تا سقوط دولت صفویه را مورد بررسی قرار خواهیم داد. در نخستین روزهای سال ۱۰۰۶ هجری قمری (اواخر قرن شانزدهم میلادی)، چرخ‌های ارابه‌های سلطنتی، دروازه جنوبی قزوین را برای همیشه پشت سر گذاشتند. شاه عباس بزرگ، که بنای امپراتوری خود را بر مفاهیمی نوین از تمرکزگرایی و دیپلماسی فراگیر بنا نهاده بود، اصفهان را به مثابه قلب تازه‌ای...

حیدر ولی‌زاده دستیابی اخیر ایران و ایالات متحده به یک تفاهم‌نامه ۱۴ بندی جهت آغاز یک ماراتن مذاکراتی ۶۰ روزه، بار دیگر تحلیل‌گران حوزه سیاست خارجی و امنیت بین‌الملل را به تکاپو انداخته است. در این میان، یک پرسش کلیدی و مهم در محافل رسانه‌ای و نخبگانی مطرح می‌شود: آیا این ضرب‌الاجل ۶۰ روزه، فرصتی واقعی برای دیپلماسی و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات است، یا صرفاً یک «تنفس تاکتیکی» و بازه زمانی تدارکاتی برای واشنگتن است تا خود را برای حمله نظامی دیگری به ایران آماده کند؟ برخی از ناظران معتقدند آمریکا با استفاده از این پنجره زمانی و در سایه...