ساختار تاریخی شهر قزوین

محمدعلی مرادی

شهر قزوین از جمله شهرهای تاریخی ایران است که همچنان ساختار تاریخی خود را حفظ کرده است. برخلاف بافت تاریخی که در دوران معاصر دستخوش تغییرات فراوان شده، ساختار تاریخی از خیلی جهات دست‌نخورده باقی مانده و مداخلاتی زیادی در آن انجام نشده است. اما برای روشن شدن بحث بد نیست ساختار شهر تاریخی را کمی باز کنیم. وقتی از شهر تاریخی صحبت می‌کنیم منظور چیزی فراتر از بافت تاریخی است؛ شهر تاریخی مجموعه پیچیده و متصل به همی از لایه‌های تاریخی است که قرن‌ها روی هم آمده و در عین اینکه واجد کاربری‌های متفاوتی بوده اما ارتباط بینشان ناگسستنی بوده است. به طوری که با حذف یک بخش، این کلیت معنادار معنای خود را از دست خواهد داد. علاوه بر این، ساختارهای تاریخی حامل حافظه جمعی شهر هستند. بناهای یادمانی و معابر و میدان‌های تاریخی تنها اجزای کالبدی ساختار تاریخی شهر نیستند بلکه نشانه‌ها و آیکون‌ها و شاهدان تاریخی هستند که تاریخ یک شهر را در خود ذخیره کرده‌اند. شهر تاریخی و ساختارمند قزوین که پیکر آن از اجزا و تکه‌های معنادار جفت شده و در کنار هم شکل گرفته شامل: شارستان ساسانی، شاهزاده حسین، مسجد جامع، خیابان دولتی(سپه)، دولتخانه صفوی و بازار قزوین و دروازه‌های شهر است. از جمله اسنادتاریخی که در آن به این ساختار تاریخی توجه ویژه‌ای شده، کروکی کمپفر از شهر قزوین است.

او در این سند به وضوح، ساختار تاریخی شهر تا دوران صفویه را ترسیم کرده است؛ خیابان و سردر عالی‌قاپو و دولتخانه، شاهزاده حسین و کوچه باغ (فردوسی) به عنوان خیابان صفوی، خیابان رشت (امام فعلی) به عنوان گذری از دوران صفوی، بازار و دروازه‌ها، مسجد حیدریه و حمدا… مستوفی و آمنه خاتون و حصار حدودی شهر. محدوده این ساختار به مرکزیت شارستان ساسانی است و شعاع آن تا بازار از سمت شمال غربی و مسجد حیدریه از سمت شرق و با شاهزاده حسین و گورستان تاریخی از جنوب و مسجد سنجیده از جنوب شرقی تعریف می‌شود. ساختاری که از دوران ساسانی بنیانش گذاشته شده و تا دوران قاجار با روی هم آمدن لایه‌های تاریخی شکل منسجم و ساختارمند به خود گرفته است.

این تصویر عینی و پویا از سازمان فضایی شهر و ساختار شهر تاریخی از نگاه یک ناظر پویا و زنده و البته بیگانه نشان از کارکرد محسوس و موقعیت ملموس این ساختار تاریخی را داشته است. در این ساختار هر جزو علاوه بر اینکه وظیفه و کارکرد خود را داراست در هماهنگی با کلیت ساختار نیز نقش کلیدی ایفا می‌کند. برای مثال بازار به عنوان قلب تپنده شهر و ستوان فقرات ساختار تاریخی علاوه بر کارکرد اقتصادی، شریانی است که همچون نخ تسبیح موجب پیوند میان دیگر عناصر مهم ساختارهای تاریخی شهر می‌شود. به طوری که بازار قزوین در مسیر خود از شمال به جنوب از یک طرف با بافت تاریخی در ارتباط است و در ادامه از طرفی با مسجد سلطانی پیوند می‌خورد، این پیوند از طریق فضاهای بینابینی همچون باغ دارالشفا به دولتخانه و خیابان متصل می‌شده است. این مسیر به نوعی از سمت بازارچه جلودار و امتداد آن تا سرکوچه ریحان به مسجد جامع می‌رسیده است. در عین حال جانمایی بازار به عنوان یکی از اجزای مهم شهر تاریخی منطبق بر ساختار شهرهای تاریخی دوران اسلامی است، به طوری که بازارها عمدتا در کنار وادی (رودخانه‌ها، دره‌ها و…) شکل می‌گرفتند. با حرکت باد در این وادی‌ها جریان طبیعی باد به درون بازارها منتقل می‌شده که همچون تهویه طبیعی عمل می‌کرده است. علاوه بر مراتب طبیعی و معنایی، بازارها به تنهایی واجد چنان ساختار پیچیده‌ای هستند که بحث در مورد آنها خود مجمل مفصلی است. مجموعه متشکل از راسته‌ها، خان‌ها، قصیریه، تیمچه‌ها، مساجد و تکیه‌ها، مدارس، دارالشفاء، قهوه‌خانه‌ها و سقاخانه و آب‌انبارهایی که همگی در خدمت ساختار بازار تاریخی‌اند.

در این جستار کوتاه هدف رفت و برگشتی از کلیت ساختار شهر تاریخی به جزیی‌ترین لایه آن بود و برعکس، تا به اهمیت ساختار شهر تاریخی اشاره‌ای کوتاه گردد. مدتی است که زمزمه ثبت جهانی مساجد مطرح شده است، مطالبه‌ای به حق که شهر قزوین نیز حتما در آن جایگاه مهمی خواهد داشت اما این رویه بدون شناخت و ثبت ساختار تاریخی شهر به عنوان پیش‌نیاز ثبت جهانی مساجد کاری نه چندان عمیق و حساب شده است. ساختاری که همچون نخ تسبیح بر دانه‌های آن ارجحیت دارد.