مشکلات و موانع اقتصادی سد راه فرزندآوری

گزارش ـ محمد بهرامی: افزایش جمعیت مساله‌ای است که سران نظام سالهاست به آن اذعان دارند و مدام در مورد خطرات پیری جمعیت در کشور هشدار می‌دهند؛ از این‌رو دولت‌های گذشته و در راس آنها مجلس، سیاست‌هایی را تعیین کردند که بر اساس آن خانواده‌ها تشویق به فرزندآوری شوند اما همزمان با اجرای این سیاست‌ها، موجی از تورم، خانواده‌ها را محاصره کرد تا با وجود سیاست‌های تشویقی متعدد دولت و مجلس، زوج‌های جوان رغبتی برای افزایش فرزند نداشته باشند. هر چند این سیاست‌های تشویقی  هم، آنقدر در پیچ و خم کاغذ بازی‌های اداری ماندند که خود باعث کاهش رغبت خانواده‌ها شدند اما آنچه واقعا در این مورد تاثیرگذار بود، شرایط اقتصادی خانواده‌ها است که ترجیح می‌دهند نهایتا یک یا دو فرزند داشته باشند.

مبهم بودن آینده و عدم توانایی در اداره فرزندان در شرایط فعلی به خاطر معضلات اقتصادی، عواملی بودند که زوج‌های جوان بر آن برای عدم داشتن فرزند بیشتر تاکید داشته و دارند؛ اما اصرار دولتمردان و مجلس‌نشینان بر این است که باید خانواده‌ها زاد و ولد بیشتری داشته باشند تا از پیر جمعیتی جلوگیری شود ولی آیا با سیاست‌ها و ابر تورم فعلی این اتفاق شدنی است؟!

کنترل جمعیت از سال 1370

در سال ۱۳۷۰ و در شرایطی که نرخ باروری ایران با کاهش مواجه شد و به حدود ۳.۲ فرزند رسیده بود! لایحه کنترل جمعیت تنظیم خانواده از طرف دولت تهیه و در 26/02/1372 به تصویب مجلس رسید. بر این اساس اولین قانون دائمی در حوزه کاهش جمعیت مصوب گشت. در این قانون ضمن لغو کلیه امتیازاتی که در قوانین بر اساس تعداد فرزندان یا عائله برای فرزندان چهارم و بعد وضع شده‌اند، وزارتخانه‌های آموزش و پرورش، فرهنگ و آموزش عالی، بهداشت و درمان وظایف متعددی در حوزه آموزش و فرهنگ‌سازی در خصوص کاهش جمعیت عهده‌دار شدند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صداو سیما نیز مکلف به ارتقای آگاهی عمومی در این زمینه گشتند. لغو مرخصی زایمان برای فرزند چهارم به بعد، هزینه نگهداری فرزندان کارگران زن در مراکز نگهداری و حق بیمه فرزندان از نکات قابل تامل در این حوزه است با وجود اینکه این موارد جزو حقوق ابتدایی کودک بوده و نباید از او دریغ می‌شد.

تشویق مجدد خانواده‌ها به فرزندآوری!

از دهه ۸۰ به مرور شاهد شروع زمزمه هایی در خصوص ضرورت تغییر سیاست تحدید موالید هستیم. اولین عکس‌العمل اجرایی، به لزوم تغییر در سیاست‌های جمعیتی در سال ۱۳۸۸ و در جریان سومین سفر استانی رئیس جمهور وقت به آذربایجان غربی در جمع مردم ارومیه صورت گرفت. رئیس جمهور وقت در این سخنرانی اعلام کرد که دولت در نظر دارد، در سال ۱۳۸۹ به هر کودک متولد شده، مبلغ یک میلیون تومان اختصاص دهد. هیئت وزیران در جلسه مورخ 8/8/1388 که در مرکز استان خراسان رضوی تشکیل شد، آیین نامه تامین آتیه مهر امام رضا(ع) را مشتمل بر ۱۰ ماده و ۴ تبصره تصویب کرد و اندکی بعد این آیین نامه با الحاقاتی اصلاح شد. بدین ترتیب صندوقی به نام صندوق آتیه برای متولدین سال ۱۳۸۹ تشکیل شد تا به مدت ۲۰ سال، سالیانه ۱۰۰ هزار تومان به این مبلغ اضافه شود.

در حالی که قرار بود نرخ باروری تا سال ۱۴۰۷ به ۲.۵ برسد گزارش‌های منتشر شده حکایت از آن دارد که نرخ باروری در زمان حاضر تنها ۱.۴۸ است. فرزندآوری نه تنها پایه‌ای‌ترین عامل در پایداری و رشد جمعیت یک جامعه است، بلکه نقشی کلیدی در تقویت بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایفا می‌کند.

هزینه‌های نگهداری فرزند سرسام‌آور است

یک مادر قزوینی که دارای فرزند دختر حدودا یکساله است در این باره می‌گوید: «این اولین بچه ما است اما گمان نمی‌کنم بچه دیگری بیاوریم چون هزینه‌های بسیار زیادی دارد.»

او ادامه می‌دهد: «از تمام طرح‌هایی که دولت برای فرزند‌آوری در نظر گرفته، فقط یارانه شیر خشک را می‌گیریم و بقیه هزینه‌های نگهداری فرزند با خودمان است.»

او اذعان می‌کند: «با وجود اینکه مدام مسئولین از ضرورت‌های فرزندآوری زوجین می‌گویند و بر آن نیز تاکید دارند اما افزایش سرسام‌آور هزینه‌های نگهداری فرزند، هیچ رغبتی در خانواده‌ها برای افزایش فرزند باقی نمی‌گذارد. به عنوان مثال قیمت پوشک بچه در عرض سه ماه از 350 هزار تومان به حدود یک میلیون تومان رسیده است! قیمت لباس بچه نیز بسیار بالا رفته و هزینه زیادی روی دست زوج‌های جوان می‌گذارد؛ از این‌رو نگهداری همین یک بچه هم به سختی انجام می‌شود چه برسد بچه‌های دوم و سوم.»

این مادر می‌گوید: «طرح‌های تشویقی دولت هم هیچ کدام جوابگوی نیاز خانواده‌ها نبوده است، مثلا زمینی که در فلان روستا و یا منطقه دور به زوج‌ها می‌دهند، به چه کار آنها می‌آید که بخواهند مجاب به فرزندآوری شوند؟

روابط عاطفی، کوتاه و شکننده شده است

یک شهروند که اتفاقا معلم و مادر دو فرزند نیز هست در این باره می‌گوید: «وضعیت اقتصادی کشور، شامل تورم، آموزش و بهداشت، به‌شدت نامطلوب بوده و به عنوان عامل اصلی در کاهش نرخ فرزندآوری نقش دارد. به همین دلیل بر اساس پژوهش‌ها، ۹۰ درصد مردم معتقدند که مسائل اقتصادی دلیل اصلی کاهش فرزندآوری است و این یافته‌ها بیانگر عمق تاثیر مشکلات اقتصادی بر این موضوع است.»

او ادامه می‌دهد: «روابط عاطفی و اجتماعی افراد در جامعه به‌شدت شکننده و کوتاه‌مدت شده است. از سوی دیگر، توجه به لذت‌های آنی و رویکرد عقلانی‌تر به مقوله ازدواج و فرزندآوری، تصمیم‌گیری در این زمینه را پیچیده‌تر کرده است.»

او نیز اضافه می‌کند: «هیچ کدام از طرح‌های تشویقی دولت در بحث فرزندآوری نتوانسته از بار هزینه‌های آن بکاهد و خانواده به شدت تحت تاثیر تورم و مشکلات ناشی از آن هستند و در مجموع هر طور که حساب و کتاب می‌کنند، داشتن بیشتر از یک فرزند برایشان ممکن نیست.»

مسائل اقتصادی و افزایش سواد زنان مانع اصلی فرزندآوری

اما یک کارشناس جمعیت‌شناسی نیز مسائل اقتصادی را  موضوع در اولویت عدم تمایل خانواده‌ها و زوجین به فرزندآوری دانست و گفت: وقتی خانواده‌ای در تامین مخارج و هزینه‌های خود مانده است چگونه می‌تواند به داشتن فرزند بیشتر فکر کند؟

لیلا حسنی‌وند همچنین عوامل اصلی این کاهش را شاخص‌های توسعه مانند شهرنشینی، افزایش سواد و اشتغال زنان و دسترسی بیشتر به وسایل ارتباط‌جمعی عنوان کرد و افزود: با افزایش ضریب شهرنشینی در ایران، آگاهی‌های اجتماعی و دسترسی به اطلاعات نیز گسترش ‌یافته که این امر به کاهش نرخ فرزندآوری منجر شده است.

این کارشناس جمعیت‌شناسی با اشاره به اینکه در دهه اخیر، عوامل اقتصادی و فرهنگی نیز به این روند دامن زده‌اند، گفت: مشکلات اقتصادی مانند تورم و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، باعث شده است که سیاست‌های حمایتی دولت در زمینه جمعیت، اثرگذاری لازم را نداشته باشند. وی همچنین اعلام کرده که با وجود آنکه آمارهای دقیقی در این زمینه در دست نیست، اما آنچه مشخص است، کاهش سالانه نرخ فرزندآوری است که هر سال نسبت به سال قبل، حدود یک‌دهم کاهش‌یافته است.

این جمعیت‌شناس با تاکید بر اینکه وام‌های تشویقی و زمین‌های رایگان و دیگر سیاست‌های جمعیتی فعلی نمی‌توانند مشکلات اصلی خانواده‌ها را حل کنند، می‌گوید: مردم جامعه با مشکلات اقتصادی مواجه هستند که با وام‌های ۲۰ یا ۳۰ میلیونی برطرف نمی‌شود. آنچه مردم نیاز دارند، امنیت اقتصادی و ثبات قیمت‌هاست تا بتوانند برای آینده خود برنامه‌ریزی کنند. سیاست‌های جمعیتی فعلی اگرچه ضروری هستند، اما مجلس باید کلان‌تر فکر کند و به سمت ایجاد ثبات اقتصادی و تولید بیشتر حرکت کند.

به هر حال به نظر می‌رسد که بررسی عوامل موثر بر کاهش یا افزایش نرخ فرزندآوری، مانند شرایط اقتصادی و تغییرات ارزشی، از اهمیت بسیاری برخوردار است و اگر هر چه سریعتر فکری برای بهبود این شاخصه‌ها نشود، حتی شاید زودتر از پیش‌بینی‌های انجام شده به رشد «صفر» درصد برسیم!