واکاوی وظایف، اختیارات رهبری و سازوکارها

محمد طاهری ـ کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران و مدرس دانشگاه

مقدمه:

قانون اساسی به عنوان میثاق ملی و سند بنیادین حکمرانی، چارچوب تعیین کننده روابط قدرت، حقوق ملت و ساختار نهادهای حاکمیتی است. در این میان، نهاد رهبری به عنوان محور وحدت و عالی‌ترین مقام رسمی کشور، از جایگاهی کانونی در نظام جمهوری اسلامی ایران برخوردار است. شناخت دقیق حدود اختیارات، وظایف و شرایط این مقام، همچنین تبیین سازوکار حکمرانی در دوران گذار پس از رهبر، برای درک صحیح از نظام سیاسی ایران امری ضروری است. این یادداشت با رویکردی کاملاً حقوقی و مستند به اصول قانون اساسی و به دور از هر نوع بینش یا نظر سیاسی فقط به تبیین جامع جایگاه، صلاحیت‌ها و مسئولیت‌های مقام رهبری در قانون اساسی و همچنین ترکیب، شرایط تشکیل و حدود اختیارات شورای موقت رهبری می‌پردازد تا چشم‌اندازی روشن از این نهاد حساس ارائه نماید.

مقصود و مطلوب از نگارش قانون اساسی، تنظیم قدرت حاکمیت و تضمین آزادی ملت است و قانون اساسی مناسب هر ملتی، آن است که دربردارنده هر دوی این موارد باشد. بدنه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به این‌صورت است که در مورد حقوق و تکالیف ملت، مقام رهبری، قوای سه‌گانه و یک سری نهادهای خاص حاکمیتی اصولی را بیان نموده و همچنین در قالب یکسری اصول دیگر، به بیان مبانی بنیادین نظام جمهوری اسلامی پرداخته است.

حق حاکمیت بر سرنوشت در قانون اساسی با عنوان یک حق الهی و خداداد یاد شده است و هیچکس نمی‌تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع گروه یا فردی خاص قرار دهد؛ زیرا حق حاکمیت بر سرنوشت خویش یک حق الهی بوده و قابل سلب نمی‌باشد.

ساختار حکومت در قانون اساسی:

منطبق بر نظریه منتسکیو مبنی بر «تفکیک قوا»، نظام جمهوری اسلامی سه قوه مقننه، قوه مجریه و قوه قضائیه دارد که هر سه قوه زیر نظر ولایت مطلقه امر و امام امت فعالیت می‌کنند.

شرایط و صفات مقام رهبری:

مقام رهبری باید فقیه، عادل، مجتهد، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر باشد. علاوه بر این‌ها، رهبر باید صلاحیت علمی لازم برای فتوا دادن در ابواب مختلف فقه، بینش سیاسی و اجتماعی و قدرت کافی برای اداره امور را داشته باشد.

در صورت تعدد واجدین شرایط، فردی که دارای اعلمیت فقهی یا سیاسی یا مقبولیت عامه یا برجستگی در یکی از صفات باشد، به عنوان رهبر توسط مجلس خبرگان رهبری انتخاب می‌شود.

وظایف و اختیارات رهبر:

1ـ تعیین سیاست‌های کلی نظام پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام.

2ـ نظارت بر حسن اجرای سیاست‌های کلی نظام.

3ـ فرمان همه‌پرسی.

4ـ اعلان جنگ و صلح و بسیج نیروها.

5ـ نصب و عزل و قبول استعفای فقهای شورای نگهبان، رئیس سازمان صدا و سیما، رئیس قوه قضائیه، رئیس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه، ارتش و نیروی انتظامی.

6ـ حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه.

7ـ حل معضلات نظام که از طریق عادی قابل حل نیست بلکه از طریق مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام.

8ـ عزل رئیس‌جمهور با این توضیح که پس از برگزاری محکمه و صدور حکم دیوان‌عالی کشور به تخلف رئیس‌جمهور از وظایف قانونی یا رأی دو سوم کل نمایندگان مجلس، مقام رهبری می‌تواند با در نظرگرفتن مصلحت کشور حکم عزل او را صادر کند؛ بنابراین مراتب، مقام رهبری حق عزل مستقیم و خودسرانه رئیس‌جمهور را ندارد و باید به استناد مجوز دیوان‌عالی کشور یا مجلس شورای اسلامی این حکم را صادر کند.

9ـ عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه.

10ـ امضای حکم ریاست جمهوری پس از انتخاب مردم که به آن تنفیذ حکم ریاست جمهوری می‌گویند. با بیان این نکته ریزبینانه که رئیس‌جمهور تا پیش از امضای حکم ریاست جمهوری، منتخب مردم است و پس از امضا به‌طور رسمی رئیس قوه مجریه محسوب می‌شود.

11ـ انتخاب اعضای ثابت و متغیر مجمع تشخیص مصلحت نظام.

12ـ تأیید مقررات مربوط به مجمع.

13ـ موافقت با جانشینی معاون اول رئیس‌جمهور یا انتخاب فردی به عنوان جانشین وی در صورت فوت، عزل، استعفا، غیبت یا بیماری بیش از ۲ ماه رئیس‌جمهور.

14ـ انتخاب دو نماینده برای عضویت در شورای عالی امنیت ملی.

15ـ تأیید مصوبات شورای عالی امنیت ملی برای اجرایی شدن.

16ـ پیشنهاد اصلاح یا تتمیم قانون اساسی طی حکمی خطاب به رئیس‌جمهور پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام جهت طرح در شورای بازنگری قانون اساسی.

17ـ انتخاب ۱۰ نفر جهت عضویت در شورای بازنگری قانون اساسی.

18ـ تأیید و امضای مصوبات شورای بازنگری در قانون اساسی قبل از همه‌پرسی و مراجعه به آرای مردم.

همچنین لازم به بیان است که طبق قانون اساسی، رهبر می‌تواند وظایف و اختیارات خود را به شخص دیگری تفویض کند و قانون این حق را برای مقام رهبری پیش‌بینی کرده است.

پایان مسئولیت رهبری:

رهبر در موارد زیر توسط مجلس خبرگان رهبری عزل و برکنار می‌شود:

1ـ ناتوانی از انجام وظایف قانونی که بیان شد.

2ـ فاقد یکی از شرایط و صفاتی باشد که بیان شد.

3ـ معلوم شود از ابتدا فاقد یکی از شرایط بوده است.

شورای موقت رهبری: تشکیل، ترکیب و اختیارات

در صورت عزل و برکناری، فوت یا استعفای رهبر، یک شورای سه نفره موقت رهبری متشکل از دو فقیه و رئیس‌جمهور تشکیل می‌شود. دو فقیه شورای موقت رهبری، یکی رئیس قوه قضائیه و دیگری یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام است. چنانچه در این مدت یکی از آنان به هر علتی نتواند انجام وظیفه کند، فرد دیگری به انتخاب مجمع با حفظ اکثریت فقها در شورا به جای وی منصوب می‌شود.

این شورا همه وظایف و اختیارات مقام رهبری را به طور موقت دارد؛ فقط در مورد اخذ تصمیم در موارد زیر باید تصویب سه چهارم مجمع تشخیص مصلحت نظام را داشته باشد:

1ـ تعیین سیاست‌های کلی نظام

2ـ فرمان همه‌پرسی

3ـ اعلان جنگ و صلح و بسیج نیروها

4ـ عزل رئیس‌جمهور

5ـ عزل و نصب و قبول استعفای رئیس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه، فرمانده ارتش و فرمانده نیروی انتظامی

سخن پایانی:

بررسی دقیق اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که نهاد رهبری، با دارا بودن اختیارات گسترده اما کاملاً تعریف شده و مشروط به ضوابط قانونی، نقش بی‌بدیلی در حفظ ثبات، وحدت و پویایی نظام ایفا می‌کند. همچنین، پیش‌بینی «شورای موقت رهبری» به عنوان راهکاری هوشمندانه و قانونمند، تضمین‌کننده تداوم حکمرانی و مدیریت کشور در دوران حساس فقدان رهبر است. این سازوکارها در کنار یکدیگر، نشان از بلوغ قانونگذاری در جمهوری اسلامی ایران داشته و هدف نهایی آن، که همانا «تنظیم قدرت حاکمیت و تضمین آزادی ملت» است را پیگیری می‌کنند. آگاهی عمومی از این مفاد قانونی، گامی مهم در جهت تحقق هر چه بیشتر حکمرانی شفاف و مسئولیت‌پذیر است.

جهت ارتباط با نویسنده به آیدی @Mtaheri_law در تلگرام پیام دهید.