نوروز مینودری به رنگ اقوام

بخت‌گشایی دختران تاکستانی در چهارشنبه‌سوری

یک مردم‌شناس تاکستانی در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت درباره آیین‌های مرتبط با نوروز نزد مردم تات‌زبان گفت: یکی از رسم‌هایی که در شب چهارشنبه‌سوری برای گشودن بخت دختران انجام می‌شود، «فال‌گوش» نام دارد که طی آن دختران دم بخت در مکان‌های عمومی می‌ایستند و به صحبت‌های رهگذران گوش می‌کنند. اگر صحبت‌های عابران درباره موضوعات شادی بخش و امیدوار کننده باشد، آن را به فال نیک می‌گیرند و در غیر این صورت صحبت‌ها به فال بد گرفته می‌شود.

عباس تات اضافه کرد: طبق رسم دیگری، زن‌هایی که دختر شوهر نکرده داشتند، قفل بسته‌ای می‌خریدند و هنگام مراسم چهارشنبه‌سوری، شب‌هنگام آن قفل را به نیت بازگشایی بخت دخترشان باز می‌کردند و باور داشتند که دخترشان به زودی شوهر کرده و به خانه بخت می‌رود.

وی با اشاره به دیگر آیین‌هایی که توسط تاکستانی‌ها در چهارشنبه آخر سال انجام می‌شود، ادامه داد: عصر روز چهارشنبه آخر سال، باغداران از قبرستان کهنه چند قطعه سنگ بر می‌دارند و اگر درختی کم‌بار باشد یا بار نیاورد، یک قطعه سنگی در شب چهارشنبه در لابه‌لای شاخه‌های درخت می‌گذراند و معتقدند با این تمهید، درختان میوه بیشتری می‌دهند.

از شال‌اندازی تا گلاب‌ریزی

این پژوهشگر «شال‌اندازی» را از جمله آیین‌های مردم تاکستان در شب عید دانست و ادامه داد: در شب عید داماد شالی را که از پشم گوسفند بافته می‌شد، به کمر بسته، به بام خانواده‌ی عروس می‌رفت و شال را از سوراخ بام به درون خانه آویزان می‌کرد. در این موقع مشاجرات لفظی که بیشتر جنبه‌ی شوخی داشت و غرض از آن کشف هویت شال‌انداز بود، درمی‌گرفت.

تات در مورد رسم‌هایی که تاکستانی‌ها به هنگام نوروز به‌جا می‌آورند، گفت: پس از حلول سال نو خانواده‌های تاکستانی یک نوزاد تازه به دنیا آمده و یا یک بره گوسفند را برای برکت دادن به رزق و روزی خود وارد خانه می‌کردند و باور داشتند که قدم این دو برایشان مبارک است.

وی کشمش، بادام و گردو را از جمله تنقلات پذیرایی روزهای عید نزد تاکستانی‌ها عنوان کرد و افزود: هنگام عیددیدنی‌ها دختران مجرد هر فامیل یک پارچ محتوی گلاب دست می‌گرفتند و ضمن خوشامدگویی و خیر مقدم گفتن به میهمان‌ها روی دست بزرگ‌ترهایی که به خانه‌شان می‌آمدند، گلاب می‌ریختند.

شیرینی‌های نوروزی مردم بوئین‌زهرا

یک تاریخ‌نگار بوئین‌زهرایی نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت با یادآوری اینکه مردم شهرستان بوئین‌زهرا کهن‌ترین پاس‌دارندگان آیین‌های نوروزی هستند، گفت: طبق سنن قدیمی بوئین‌زهرایی‌ها باور دارند که زمین در فصل زمستان ۲ بار نفس می‌کشد که به اولی، «اوغری‌نفس» یا نفس دزدکی و به دومی، «دوغری‌نفس» یا نفس راستین می‌گویند که زمان آن ۲۰ روز مانده به عید نوروز است.

علی خلج ‌طایفه با بیان اینکه مردم ترک زبان استان از یک ماه قبل خود را برای برپایی نوروز باستانی آماده می‌کنند، اضافه کرد: مردم بوئین‌زهرا در روزهای نزدیک به عید شروع به پختن شیرینی‌های خانگی می‌کنند و با استفاده از آرد، تخم‌مرغ و شکر به عنوان مواد اصلی شیرینی‌های سنتی مخصوص به نام‌های «قتلمه»، «پادرازی» و «کوکا» درست می‌کنند.

وی پرتاب ظروف کهنه از پشت بام و شکستن آنها را از جمله آیین‌های مردم بوئین‌زهرا در لحظات مانده به پایان سال دانست و ادامه داد: به علت اینکه آن زمان رسانه‌های ارتباط جمعی مانند امروز وجود نداشت، ساکنان این منطقه از طریق شنیدن نوای ساز و دهل متوجه می‌شدند که نوروز فرارسیده است.

آشتی بوئین‌زهرایی‌ها پس از سال تحویل

این کارشناس فرهنگ مردم در مورد آداب و رسوم ساعات مانده به حلول سال نو بین بویین‌زهرایی‌ها نیز گفت: اگر ساعت تحویل سال در ساعت‌های بامدادی و اوایل صبح بود، مردمان بوئین‌زهرا سعی می‌کردند به هر شکلی که شده تا موقع رسیدن سال جدید بیدار بمانند؛ چرا که معتقد بودند که اگر خواب بمانند، تا آخر سال بختشان خفته می‌ماند.

خلج‌ طایفه با ذکر اینکه بوئین‌زهرایی‌ها عید دیدنی‌هایشان را از خانه پدربزرگ شروع می‌کنند، افزود: اگر برخی از اعضای فامیل با هم قهر بودند، آشتی مجددشان را به فرارسیدن عید نوروز موکول می‌کردند و وقتی سال نو آغاز می‌شد، تمام اختلافات و کدورت‌ها را دور می‌ریختند.

وی با یادآوری اینکه مردمان ترک زبان بوئین‌زهرا شب‌نشینی در اولین روز سال را بدشگون می‌دانند، ادامه داد: یکی از رسوم جالب آنها در دقایقی مانده به تحویل سال این است که مقداری پول خرد در دست می‌گیرند و مدام این سکه‌ها را از این دست به آن دست می‌کنند؛ با این نیت که سالی پر از داد و ستد تجاری داشته باشند.

تِسَنگلی و آهوچره از مراسم ویژه نوروز در منطقه الموت

از سوی دیگر، یک کارشناس فرهنگ عامه الموت در مورد نحوه برگزاری مراسم چهارشنبه‌سوری در الموت به ولایت گفت: الموتی‌ها در غروب چهارشنبه آخر سال با چیدن «کلش» (ساقه‌های برنج)، گون و خار کپه‌های حاصل را روی هم به فاصله ۲ متری انباشت کرده و آنها را آتش می‌زدند.

محمود سیاهکالی‌مرادی با یادآوری اینکه همه افراد اعم از پیر، جوان، زن و بچه، از روی آتش می‌پریدند، اضافه کرد: در این بین مردان و جوانان با تیراندازی نمایشی به وسیله تفنگ‌های شکاری به مراسم رونق بیشتری می‌بخشیدند و در آخر کوزه کهنه‌ای را شکسته و به پشت‌بام خانه می‌انداختند.

وی با اشاره به غذاهای ویژه‌ای که الموتی‌ها در شب چهارشنبه‌سوری تهیه می‌کنند، ادامه داد: در این شب کدبانوهای رازمیانی با درست کردن سبزی پلو با ماهی شور، «تره برشته»، «بورانی» و کوکوسبزی، شام مفصلی تهیه می‌کنند که معمولا این شام با جمع شدن خانواده‌ها دور هم و برپایی مراسم شاد شبانه صرف می‌شد.

نوروز امسال؛ یادآور نوروز

این پژوهشگر فرهنگ الموت با بیان اینکه از نیمه دوم اسفندماه، شور و حال عجیبی در آنجا پدید می‌آید، گفت: در این روزها عده‌ای با خواندن ترانه‌ای محلی با نام «نوروز امسال» و آوردن «آهوچره» و مانند اینها از روستاهای دور و نزدیک مردم را به شادمانی دعوت می‌کردند.

سیاهکالی‌مرادی با یادآوری اینکه «نوروز امسال» به وسیله ۲ نفر و با خواندن سرودهای همنوا اجرا می‌شد، افزود: این افراد خانه به خانه می‌گشتند و با خواندن ترانه‌هایی به زبان محلی با ابیاتی مانند «باد بهاران آمده / نوروز امسال آمده» و «خانه خازن برو بالاخانه / برایم بیار کشمیش مرغانه» نوید آمدن بهار را می‌دادند.

تِسَنگلی؛ نمایشی شاد

این کارشناس کتابداری، ریختن برنج یا پول در کیسه خوانندگان «نوروز امسال» را نشانه قدردانی مردم الموت از آنها دانست و گفت: نمایش شاد دیگری که پیش از آمدن عید در محله‌های الموت برپا می‌شد، «تِسَنگلی» بود که توسط چند نفر اجرا می‌شد که شخصیت‌هایش «پیربابو»، «داماد» و «عروس گُلک» نام داشتند.

سیاهکالی ‌مرادی ادامه داد: چون در آن روزگار رسانه‌های مانند تلویزیون و رادیو وجود نداشت، همه اهالی الموت، اعم از پیر، جوان، زن و مرد به عنوان تماشاچی در این مراسم نمایشی شرکت می‌کردند که پس از اتمام نمایش خانم‌ها به خانه رفته و برای بازیگران گندم و برنج آورده و در توبره آنها می‌ریختند.

عیدی خواستن جوانان در آیین آهوچره

این الموت‌پژوه «آهوچره» را از دیگر مراسم جذاب در شب‌های نزدیک عید نوروز بیان کرد و گفت: در این رسم جالب چند نفر از جوانان هر محله با بستن سر و صورت چوبی را به صورت عروس درست کرده و با دست به داخل خانه می‌بردند؛ به طوری که صاحب‌خانه آنها را نمی‌دید و یکی از جوانان که چوب دستش بود، با گفتن الفاظی به زبان محلی و چرخاندن چوب در دست از صاحب خانه می‌خواستند که عیدی‌ها را در دستمال بسته بگذارد و به آنها بدهد.

سیاهکالی‌مرادی زمان انجام این آیین خاص را از نیمه شب به بعد دانست و اضافه کرد: چون این کار در شب‌های نزدیک به عید انجام می‌شد، نه تنها مردم ناراحت نمی‌شدند، بلکه لذت هم می‌بردند. همچنین «آهوچره» تا شب تحویل سال توسط جوانان الموتی هر شب در محله‌ای تکرار شده و عواید حاصل از آن بین اعضای گروه تقسیم می‌شد.

مراسم پس از تحویل سال

این پژوهشگر فرهنگ مردم الموت با اشاره به مقدمه‌چینی‌هایی که الموتی‌ها برای حلول سال نو داشته‌اند، ادامه داد: زنان الموتی چند روز مانده به نوروز باستانی با سبز کردن گندم، جو، عدس و لوبیا جلوه ویژه‌ای به سفره هفت‌سین می‌دادند که این سفره از یک پیاله آب، یک جلد قرآن، یک چراغ روشن و یک آینه که داخل «معجومه» یا «مجومه» (نوعی‌ ظرف) می‌گذاشتند، شکل می‌یافت.

سیاهکالی مرادی با ذکر اینکه الموتی‌ها پس از چیدن سفره هفت سین منتظرند که شخص موردنظرشان به داخل خانه قدم بگذارد، گفت: به این ترتیب فردی که با او از پیش هماهنگی صورت گرفته، با یک بره سفید که روی پشم آن حنا گذاشته‌اند، وارد خانه می‌شود؛ چرا که الموتی‌ها معتقدند که بره خوش‌یمن است.

وی زمان برگزاری این رسم را ساعات تاریکی بین شب تا صبح بیان کرد و افزود: صاحب خانه هم پولی که در دستمال قرار داشت، به گردن بره بسته و آن را از خانه به بیرون هدایت می‌کرد و صاحب بره که می‌خواست دیده نشود، بیرون خانه بره را گرفته، پول داخل دستمال را بر می‌داشت و به خانه‌های دیگر سر می‌زد.

این الموت‌شناس نقل، کشمش، انجیر، نخود، «حلوای برنجی»، «کوکاک» (نوعی شیرینی) و «قاق» (نوعی نان) را از جمله عیدی‌های الموتی‌ها عنوان کرد و گفت: این اقلام داخل ظرف‌های بلورین پایه بلند که خود داخل مجمعه بودند، گذاشته می‌شدند و با دستمال ابریشمی زیبایی بین میهمان‌ها تقسیم می‌شدند.

لزوم ثبت و ضبط رسوم نوروزی اقوام در قزوین

با توجه به موارد یادشده که بی‌تردید بخشی از سنت‌های نوروزی اقوام در سرزمین مینونشان به شمار می‌روند، نهادهای فرهنگی به ویژه مرکز اسناد استان باید نسبت به ثبت و ضبط آداب و رسوم نوروزی اقوام اقدام جدی کنند.