قزوین در تقاطع توسعه آمرانه و اشغال (۱۳۱۴– ۱۳۲۰)

حیدر ولی‌زاده

اگر دهه‌ نخست حکومت رضاخان در قزوین به «تخریب حصارهای سنتی» و «خیابان‌کشی‌های صلیبی» گذشت، نیمه‌ی دوم سلطنت او (۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰ خورشیدی) عصر اتصال قزوین به شریان‌های مدرن اقتصاد ملی و جهانی بود. در این بازه‌ی کوتاه اما پرشتاب، قزوین دیگر در حال مبارزه با گذشته خود نبود؛ بلکه در تلاش برای هضم پدیده‌هایی بود که با سرعتی سرسام‌آور از راه می‌رسیدند: از سوت قطارهای دودآلود گرفته تا دستورالعمل‌های خشن نظمیه برای تغییر سبک زندگی زنان و مردان.

در سطح جهانی، بحران اقتصادی ۱۹۲۹ (۱۳۰۸ ش) و رکود بزرگ، بازار صادرات محصولات کشاورزی ایران را به شدت تحت تأثیر قرار داد. دولت پهلوی برای جبران کسری بودجه، مالیات‌های سنگینی بر اصناف و زمینداران وضع کرد و همزمان، با الگوبرداری از کشوری چون ترکیه‌ آتاتورک، برنامه‌ی «تجدد از بالا» را با شتابی بی‌سابقه به اجرا گذاشت. قزوین به دلیل موقعیت راهبردی خود در میانه تهران، رشت و همدان، به یکی از پایگاه‌های اصلی این تحولات اجباری بدل شد.

با این حال، این توسعه‌ آمرانه و شتاب‌زده، پایانی تراژیک داشت. زیرساخت‌هایی که با مالیات‌های سنگین برای نمایش «ایران نوین» و «اقتدار ارتش شاهنشاهی» ساخته شده بودند، در شهریور ۱۳۲۰ به پاشنه‌ آشیل کشور بدل شدند. قزوین در این دوران، نماد کامل تناقض رضاشاهی بود: شهری با ایستگاه راه‌آهن مدرن و خیابان‌های سنگ‌فرش، که ارتش به ‌ظاهر مجهزش در برابر بیگانگان در کمتر از ۴۸ ساعت فروپاشید.

راه‌آهن؛ تغییر ثقل جغرافیایی و مرگ کاروان‌روها

مهم‌ترین رویداد زیرساختی قزوین در اواخر دهه‌ ۱۳۱۰، ورود خط‌آهن سراسری و سپس احداث خط فرعی تهران ـ تبریز بود. دولت پهلوی که تکمیل خط سراسری شمال ـ جنوب را در سال ۱۳۱۷ به پایان رسانده بود، بلافاصله عملیات احداث شاخه‌های غربی را آغاز کرد. خط تهران ـ تبریز که قرار بود ایران را به شبکه‌ ریلی اروپا (از طریق ترکیه) متصل کند، از قزوین می‌گذشت.

الف) ایستگاه راه‌آهن؛ نماد معماری صنعتی

در سال ۱۳۱۸ خورشیدی، ایستگاه راه‌آهن قزوین با معماری تلفیقی (الهام ‌گرفته از نئوکلاسیک اروپایی و عناصر تزئینی ایران باستان همچون سرستون‌های هخامنشی) در جنوب شهر افتتاح شد. مهندسان آلمانی و اتریشی نظارت بر ساخت آن را بر عهده داشتند و مصالح اصلی (فولاد و سیمان) از کارخانه‌های تازه‌تاسیس ایران تامین می‌شد. انتخاب جنوب شهر برای احداث ایستگاه، تصمیمی استراتژیک بود که مسیر توسعه‌ی کالبدی قزوین را برای دهه‌های آینده تعیین کرد.

تا پیش از این، قلب تپنده‌ی شهر در مرکز (بازار و دولت‌خانه) و محلات شمالی قرار داشت. اما با تأسیس ایستگاه، اراضی جنوبی شهر که پیش‌تر باغات میوه و زمین‌های بایر بودند، ارزش تجاری سرسام‌آوری یافتند. خیابان پهن جدیدی (خیابان راه‌آهن) مرکز شهر را به ایستگاه متصل کرد و در طول کمتر از یک سال، ده‌ها گاراژ، انبار غله، مسافرخانه و چای‌خانه در اطراف آن سبز شدند. جمعیت جنوب شهر در فاصله‌ ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ نزدیک به ۴۰ درصد افزایش یافت و ترکیب جمعیتی نیز دگرگون شد؛ کارگران مهاجر برای کار در بارانداز راه‌آهن به قزوین کوچ کردند.

ب) مرگ قطعی اقتصاد کاروانی

با به‌راه افتادن قطار باری و مسافری، تیر خلاص بر پیکر اقتصاد سنتی قزوین شلیک شد. محصولاتی نظیر کشمش آفتابی، گندم مرغوب، پسته و بادام قزوین که پیش‌تر با صرف روزها زمان توسط کاروان‌های شتر و الاغ به تهران و بنادر شمالی منتقل می‌شدند، اکنون در عرض چند ساعت به مقصد می‌رسیدند. این سرعت، موجب انباشت سرمایه در دست تاجران نوکیسه‌ای شد که توانایی پرداخت کرایه‌ی قطار را داشتند و در مقابل، ورشکستگی کامل چارواداران (صاحبان حیوانات باربر) و استادکاران سنتی تعمیر زین و یراق را در پی داشت. اسناد موجود حکایت دارد که در فاصله‌ی ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰، بیش از ۷۰ درصد از کاروان‌داران منطقه شغل خود را از دست دادند و بسیاری از آن‌ها ناچار به فروش املاک موروثی خود شدند. این شکاف اقتصادی، نه‌تنها به حاشیه‌رانی گروهی بزرگ از مردم انجامید، بلکه زمینه‌ساز خشم پنهانی شد که بعدها در روزهای اشغال، خود را به‌صورت غارت‌های پراکنده و شورش‌های محلی نشان داد.

کشف حجاب و گسست نسلی (۱۳۱۴–۱۳۱۷)

مدرنیزاسیون رضاشاهی تنها به آهن و سیمان محدود نمی‌شد؛ دولت قصد داشت عقیده و ظاهر شهروندان را نیز تغییر دهد. قزوین با پیشینه‌ی عمیق مذهبی و حضور علمای طراز اول (مانند خاندان برغانی، آل‌بوتراب و مدرسه‌ سپهسالار کهن)، یکی از کانون‌های اصلی تقابل سنت و تجدد آمرانه بود.

اجرای خشن قانون

در دی‌ماه ۱۳۱۴، قانون «کشف حجاب» به‌طور رسمی به ولایات ابلاغ شد. اما در قزوین، دستورالعمل نظمیه به مراتب سخت‌گیرانه‌تر از بسیاری از شهرهای دیگر بود. به‌دستور فرماندار نظامی وقت، زنان حق خروج از خانه با چادر و روبنده را نداشتند و ماموران شهربانی مجاز بودند در خیابان‌های اصلی حجاب را به‌زور از سر زنان بکشند و حتی چادرهای ضبط‌شده را در ملأعام به آتش بکشند. این صحنه‌های غیرانسانی، نه‌تنها خشم مردان مذهبی را برانگیخت، بلکه بسیاری از خانواده‌های معتقد را به انزوای اجتماعی کامل کشاند.

پیامدهای اجتماعی و شکاف طبقاتی

اجرای خشن این طرح در قزوین باعث شد که بسیاری از زنان طبقات سنتی و مذهبی، برای سال‌ها (تا زمان سقوط رضاشاه در سال ۱۳۲۰) خود را در خانه‌ها حبس کنند و حتی برای رفتن به حمام‌های عمومی محله، از پشت‌بام‌ها و کوچه‌های فرعی تردد کنند. روایت‌های شفاهی موجود از محلات تاریخی قزوین نشان می‌دهد که برخی از زنان، برای شرکت در مراسم مذهبی، نیمه‌شب و با پوشش کرباس سیاه از پشت بام خانه‌های همسایه عبور می‌کردند.

در مقابل، زنان طبقه‌ جدید اداری، همسران افسران ارتش، کارمندان سجل‌احوال، مالیه و معلمان مدارس نوین با کلاه‌های فرنگی، پالتوهای کوتاه و «کلاه شاپو» در مجامع عمومی (نظیر باغ ملی، گراند هتل و سینماهای تازه‌تأسیس) ظاهر شدند. این تضاد ظاهری، شکافی عمیق میان «قزوین مذهبی» و «قزوین متجدد» ایجاد کرد که به مرز دوگانه‌ی «ما» و «آن‌ها» انجامید. در این میان، اصناف بازار نیز دست به عصیان اقتصادی زدند و بسیاری از مغازه‌داران، خرید و فروش با مشتریانی که پوشش فرنگی داشتند را تحریم کردند. این تقابل فرهنگی، تا سال‌ها پس از شهریور ۱۳۲۰ نیز بر مناسبات اجتماعی شهر سایه افکند.

شهریور ۱۳۲۰؛ فروپاشی یک سراب در برابر تاریخ

با آغاز جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۳۹ (۱۳۱۸ ش)، ایران اعلام بی‌طرفی کرد. اما در شهریور ۱۳۲۰ (اوت ۱۹۴۱ م)، متفقین (بریتانیا و شوروی) به بهانه‌ی حضور مستشاران آلمانی و عدم اخراج آن‌ها، از جنوب و شمال به ایران یورش بردند. برای قزوین، این حمله یادآور کابوس جنگ جهانی اول بود، با این تفاوت که این بار ایران دارای ارتشی بود که رضاشاه سال‌ها بودجه‌ کشور را صرف تجهیز آن کرده بود. اما واقعیت میدان، چیز دیگری را ثابت کرد.

الف) بمباران هوایی و هجوم زمینی ارتش سرخ

در سپیده‌دم روز سوم شهریور ۱۳۲۰، هواپیماهای تهاجمی ارتش سرخ شوروی از پایگاه‌های قفقاز به پرواز درآمدند و آسمان قزوین را درنوردیدند. اهداف اولیه، پادگان‌های نظامی قزوین، ایستگاه راه‌آهن (که روس‌ها به‌درستی می‌دانستند که کلید دسترسی به تبریز و تهران است) و فرودگاه خاکی نظامی جنوب شهر بود. غرش بمب‌افکن‌ها و آژیرهای هشدار (که بسیاری از مردم قزوین برای نخستین‌بار صدای آن را می‌شنیدند) رعب و وحشتی بی‌سابقه در شهر ایجاد کرد. بر اساس اسناد بیمارستان مرکزی قزوین، در این حملات هوایی نزدیک به ۴۰ غیرنظامی کشته و بیش از ۱۰۰ تن زخمی شدند. بسیاری از مردم هراسان، خانه‌های خود را رها کرده و به‌سمت باغات سنتی اطراف شهر یا روستاهای کوهپایه‌ای الموت و کوهین پناه بردند.

همزمان، نیروهای مکانیزه‌ی شوروی (شامل تیپ‌های زرهی T-26  و کامیون‌های حمل نیرو) پس از درهم‌شکستن مقاومت پراکنده در گیلان و عبور از جاده‌ی سخت‌گذر رشت ـ منجیل، به‌سرعت به‌سوی قزوین سرازیر شدند. واحدهای پیشروی روسی در غروب همان روز، به حومه‌ی شمالی قزوین رسیدند.

ب) فروپاشی لشکر قزوین؛ مرگ نمادین ارتش نوین

پادگان نظامی قزوین که نماد اقتدار رضاشاهی در منطقه غرب کشور محسوب می‌شد، دچار ازهم‌گسیختگی مطلق گردید. به گزارش اسناد تاریخی و خاطرات شاهدان عینی، بسیاری از فرماندهان عالی‌رتبه، پیش از رسیدن نیروهای روس، با اتومبیل‌های شخصی خود و به همراه خانواده‌هایشان، به‌سمت تهران گریختند.

سربازان وظیفه که بدون فرمانده و آذوقه رها شده بودند و حتی مهمات کافی برای نیم‌روز نبرد را نداشتند، سلاح‌ها و یونیفرم‌های خود را فروختند یا در چاه‌های آب انداختند تا در پوشش مردم عادی از شهر بگریزند. برخی از سربازان محلی نیز برای نجات جان خود، به دسته‌های غارتگر پیوستند و انبارهای مواد غذایی ارتش را غارت کردند. ظرف کمتر از ۴۸ ساعت، قزوین بدون هیچ‌گونه مقاومت شهری سازمان‌یافته، به اشغال کامل ارتش سرخ درآمد. اسطوره‌ی «ارتش نوین ایران» در خیابان‌های خاک‌آلود قزوین دود شد و به هوا رفت؛ همان ارتشی که رضاشاه ده‌ها میلیون تومان از مالیات نان و قند مردم را صرف تسلیحات ساخت چکسلواکی و آلمان کرده بود.

قزوین در سایه‌ داس و چکش؛ روزمرگی اشغال (پاییز ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۱)

با استقرار نیروهای شوروی در قزوین، فضای شهر به‌شدت امنیتی و پلیسی شد. روس‌ها در ساختمان‌های مهم دولتی (فرمانداری، شهربانی و کاروانسراهای بزرگ کنار بازار) مستقر شدند و پرچم اتحاد جماهیر شوروی بر فراز ایستگاه راه‌آهن به اهتزاز درآمد.

تاثیرات اقتصادی فاجعه‌بار

مصادره‌ زیرساخت‌ها در اولویت اول ارتش سرخ بود. آن‌ها کنترل کامل ایستگاه راه‌آهن، خطوط تلگراف، پستخانه و جاده‌های شوسه را در دست گرفتند تا بتوانند سلاح، مهمات و آذوقه را به‌سرعت به جبهه‌های جنگ آلمان (در اوکراین و قفقاز) منتقل کنند. قزوین به یک پایگاه لجستیکی حیاتی برای متفقین بدل شد.

بحران اقتصادی و تورم سرسام‌آور، معیشت مردم را نابود کرد. نیروهای شوروی با اسکناس‌های بی‌ارزش نظامی (معروف به «روبل اشغالی») که هیچ پشتوانه‌ای در ایران نداشت، اقدام به خرید ارزاق عمومی (گندم، گوشت قرمز، برنج و روغن) از بازار کردند. این امر منجر به کمبود شدید نان و قحطی در قزوین شد. نانوایی‌ها مجبور بودند با آرد بی‌کیفیت سیلو (که مخلوطی از گندم سوخته و کاه بود) نان بپزند که مردم قزوین به تحقیر آن را «نان سیلو» یا «نان چک» می‌نامیدند. صف‌های طولانی پنج‌ساعته در سرمای پاییزی، به بخشی از زندگی روزمره بدل شد و شیوع بیماری‌هایی نظیر تیفوس و اسهال خونی در میان کودکان، آمار تلفات را افزایش داد.

تناقض آزادی سیاسی و هرج‌ومرج

با سقوط رضاشاه و تبعید او به موریس، زندانیان سیاسی (از جمله برخی از روحانیون و فعالان مشروطه‌خواه قدیمی) آزاد شدند. فضای اختناق بیست‌ ساله تا حدی شکست. زنان مذهبی بار دیگر چادرهای خود را با افتخار بر سر کردند و وارد جامعه شدند و هیات‌های مذهبی قزوین که سال‌ها ممنوع بودند، فعالیت خود را از سر گرفتند و در تکایا به روضه‌خوانی و سینه‌زنی پرداختند.

با این حال، حضور روس‌ها و فضای باز سیاسی پس از دیکتاتوری، بستر را برای نفوذ ایدئولوژی مارکسیستی فراهم کرد. در اواخر پاییز ۱۳۲۰، نخستین شاخه‌های فعال «حزب توده» در قزوین در میان کارگران راه‌آهن، کارگران نساجی و روشنفکران جوان شهر شکل گرفت. این حزب با حمایت ضمنی شوروی، به سرعت توانست در اعتصابات کارگری اعتراض‌آمیز نفوذ کند و شعارهای ضد استثماری سر دهد.

خط تماس دو امپراتوری در قزوین

در جریان اشغال ایران، قزوین نقطه‌ی اتصال و تماس نیروهای شوروی (که از شمال آمده بودند) و نیروهای بریتانیایی (که از جنوب و غرب به تهران نزدیک می‌شدند) بود. گراند هتل قزوین و کافه‌های اطراف میدان مرکزی، بار دیگر پر از افسران روسی و انگلیسی شد که در حال طراحی نقشه‌ی لجستیک جنگ جهانی بودند؛ اما در سوی دیگر خیابان، مردم بومی قزوین در صف‌های طولانی نان و دارو، با فقر و ناامیدی دست و پنجه نرم می‌کردند. اختلاف نظر انگلیسی‌ها و روس‌ها بر سر نحوه اداره راه‌آهن، گاه به درگیری لفظی شدید بین افسران دو کشور در مکان‌های عمومی منجر می‌شد و این صحنه‌ها، برای مردم قزوین که خاطره‌ی تلخ اشغال را داشتند، یادآور ناچاری و تحقیر مضاعف بود.

نتیجه‌گیری: قطاری که بیگانگان را آورد و نبردی که ساخته نشد

دوران بیست‌ساله‌ پهلوی اول در قزوین، با رژه‌ی قزاق‌های ایرانی (برای تصرف تهران به دستور رضاخان) آغاز شد و با رژه‌ی تانک‌های روسی و پیاده‌نظام ارتش سرخ پایان یافت.

رضاشاه توانست کالبد فیزیکی قزوین را مدرن کند. خیابان‌ها عریض شدند، سجلّ‌احوال و ادارات نوین شکل گرفتند، مدارس جدید دخترانه و پسرانه گشایش یافتند و سوت قطار، نویدبخش اقتصادی صنعتی بود. اما مشکل اساسی این توسعه، «برون‌زا و آمرانه» بودن آن بود. نهادهای مدنی قزوین (که در دوران مشروطه با خون‌دل شکل گرفته بودند، نظیر انجمن بلدیه و اصناف فعال) در طول این بیست‌سال به‌طور کامل سرکوب شدند و مردم، از کنشگرانی فعال، به تماشاگرانی منفعل تقلیل یافتند.

وقتی بحران شهریور ۱۳۲۰ فرا رسید، فقدان پایگاه مردمی حکومت و وابستگی مطلق به یک ارتش نمایشی، عیار واقعی خود را نشان داد. ایستگاه راه‌آهنی که با پول مالیات مردم قزوین برای اتصال مناطق مختلف ایران به همدیگر ساخته شده بود، در نهایت به راحت‌ترین مسیر برای انتقال ماشین‌آلات جنگی بیگانگان بدل گشت.

قزوین در پاییز ۱۳۲۰، در حالی که زیر سایه‌ی تفنگداران ارتش سرخ روزگار می‌گذراند، وارد فصلی جدید شد؛ فصلی که زمینه را برای تحولات دهه‌های پرآشوب ۲۰ و ۳۰ خورشیدی (دوران پهلوی دوم، جنبش ملی‌شدن صنعت نفت و در نهایت کودتای ۲۸ مرداد) آماده می‌کرد.