روشهای خودمراقبتی در مقابل تجاوزات و آزارهای جنسی
- شناسه خبر: 57692
- تاریخ و زمان ارسال: 8 اردیبهشت 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
مهناز اسماعیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی
تجاوز جنسی به دلیل اهمیت آن دارای حساسیت زیادی در جامعه بوده و از جمله جرائم مربوط به نظم عمومی به شمار میآید. زیرا این جرم دارای آثار بسیار مخرب بر قربانیان آن دارد (البته تفاوتی بین قربانی مرد و زن نیست) «برای درک بهتر از تجاوز و آزارهای جنسی به تعاریف ارائه شده در مقاله قبل مراجعه گردد.»
مهمترین رکن در چنین جرمی عدم رضایت قربانی است (مرد یا زن) گاهی عدم رضایت با فشارهای جسمانی همراه بوده و گاهی با فشارهای روانی مثل تهدید نیز همراه است که باعث برقراری رابطه جنسی میشود که تفاوتی در میان این دو نیست. اگرچه مجازات سنگینی برای متجاوزین جنسی وجود دارد اما دلایل متعددی باعث میشود که افراد بزهکار این عمل شنیع را مرتکب شده و متاسفانه قربانیان زیادی در جامعه وجود دارند که از نظر جسمی و روحی در رنج و درد به سر میبرند. به دلیل پیامدهای سنگین این عمل لازم است که ابعاد متعدد این موضوع از نظر ویژگیهای فرد متجاوز و راهکارهایی برای کمک به قربانیان مورد بررسی قرار گیرد.
چرا تجاوز جنسی؟
با توجه به آمار تجاوزات جنسی که از مقالات پژوهشی به دست آمده، در سال 2019 (1398) رتبه اول تجاوز مربوط به آفریقای جنوبی با 132 مورد در هر صد هزار نفر است که رتبه تکاندهندهای است و سپس بوتسوانا (در جنوب آفریقا) با 93 مورد در صد هزار نفر رتبه دوم و لسوتو (در جنوب آفریقا) با 82 نفر در این رقم رتبه سوم را به خود اختصاص داده است. کشورهایی چون هندوستان، زیمباوه، استرالیا و سوئد نیز از آمار بالای تجاوز جنسی برخوردارند. طبق آمار مربوط به سالهای گذشته در ایران گفته شده که سالانه حدود 1650 جرم جنسی فقط در تهران اتفاق میافتد و باید حتما خاطرنشان کرد که بیش از 80 درصد موارد تجاوز به دلایل مختلف فرهنگی، خانوادگی، اجتماعی و ترس از قضاوت شدن و … گزارش نمیشوند. اصولا زنان به دلیل واهمه از اینکه مورد سوءظن و بدگمانی خانواده و جامعه قرار میگیرند، تجاوزات جنسی را گزارش نکرده از حقوق خود دفاع نمیکنند. اطلاعات تجاوزات جنسی در ایران بسیار ناقص و غیرقابل استناد است مثلا سن قربانیان تجاوز، بسته به شرایط فرهنگی و اجتماعی استان محل زندگی متفاوت است و برای مثال با توجه به بررسیهای سالهای 90 الی 94، سنین بین 7 تا 28 سال بیشترین میزان بزهدیدگی را دارند. بر اساس گزارش یونیسف از هر 8 زن در جهان یک نفر در کودکی تجاوز یا آزار جنسی را تجربه کرده است. اگرچه آمار دقیقی از ایران در دست نیست اما در سال 1403 حداقل 10 هزار کودک بین 10 تا 14 سال در ایران ازدواج کردهاند. این موضوع میتواند در خصوص آزار جنسی کودکان نگرانکننده و خطرناک باشد. به هر ترتیب به دلیل عدم شفافیت در خصوص تجاوزات و آزارهای جنسی در ایران امکان ارائه تصویر روشن و دقیق از این وضعیت وجود ندارد.
فرد متجاوز جنسی کیست؟«نکته مهم»
برخلاف باور عموم، اکثر تجاوزات جنسی توسط آشنایان کودک و زنان صورت میپذیرد یعنی توسط افرادی انجام میشود که قربانی را میشناسند و با او نسبت فامیلی دارند و با او در ارتباط دوستی، فامیلی و یا همکاری هستند مانند: پدر و ناپدری، برادر و برادرخوانده، اقوام، معلم خصوصی، دوست، همسایه و … با توجه به مطلب فوق که توسط متخصصین امر و آمار مورد تایید است پدران و مادران و همچنین زنان باید متوجه رفتارهای نامتعارف و مشکوک اطرافیان خود باشند و روشهای مراقبتی از کودک خود را پایهریزی نمایند تا از چنین رفتارهایی پیشگیری گردد.
انگیزه متجاوز از عمل شنیع خود چیست؟
با توجه به پژوهشهای متعدد که غالبا خارجی هستند چنین برآورد میشود که انگیزه متجاوزان جنسی میتواند در قالب: کمبود همدلی و همدردی، ارضاء نیاز جنسی، دشمنی با زنان و دختران، قدرت، دیگرآزاری و خشم، گروهگرایی بزهکارانه، اعتیاد به مواد مخدر و مصرف مشروبات الکلی، اختلالات روانی چون خودشیفتگی و … وجود داشته باشد که به شدت به سطح فرهنگی و تحصیلات و همچنین تربیت خانوادگی مرتبط است.
اقدامات ضروری برای فرد بزهدیده از تجاوز
به نشانهها و علائم تجاوز توجه کنیم: ممکن است که بزهدیده با اختلالات خوردن، خوابیدن، اضطراب، علائم اختلال استرس پس از سانحه (ptsd)، عدم تمرکز، علائم فیزیکی و نشانههایی روی بدنشان، خشم و عصبانیت، سرگردانی و غم مواجه باشد. در صورت مشاهده چنین علائمی بهتر است که توجه و تمرکز لازم به موضوع داشته باشیم و با بیتفاوتی از کنار آن نگذریم. در کودکان، این علائم میتواند به صورت سکوت خود را نشان دهد زیرا متجاوز کودک را میترساند و به او میگوید که اگر این موضوع را به کسی بگوید کودک را میکشد (و یا تهدیدهای دیگر) بنابراین رایجترین رفتار در بین کودکان سکوت است. گاهی متجاوز به کودک میگوید اگر پدر و مادرت بفهمند تو را میکشند یا زندانی میکنند، دورت میاندازند و یا دوستت ندارند یا هر عبارت دیگر که در قالب راز به کودک القاء میگردد و او را وادار به سکوت میکند. البته باید یادآور شد که قربانیان فقط دختران و زنان نیستند بلکه در حدود 9 درصد از قربانیان (پسر) و مرد و در حدود 99 درصد از مجرمان بزهکار مرد هستند.
نکته اساسی و مهم بعد از تجاوز
یکی از مهمترین نکاتی که فرد قربانی باید به آن توجه کند مراجعه سریع به پزشکی قانونی است. متاسفانه اکثر افراد قربانی به دلیل انزجار از افعال پیش آمده لباسهای خود را تعویض کرده، به حمام میروند و همه مدارک و علائم را از بین میبرند. این کار کاملا اشتباه است. فرد قربانی باید «بدون تعویض و تغییر لباس و بدون دوش گرفتن و شستشوی خود» بیمعطلی به پزشکی قانونی و مراکز اورژانس مراجعه کرده و بلافاصله در ابتدای مراجعه شرح ماجرا را بیان کند. قابل درک است که تمیز نکردن خود میتواند بسیار آزاردهنده باشد، اما معاینه و رسیدگی فوری برای دریافت خدمات پزشکی ضروری و الزامی است، زیرا با مراجعه و پیگیری به موقع، شواهد و مدارک لازم برای تعقیب متهم جمعآوری شده و کمک بسیاری مهمی برای قاضی است تا فرد متجاوز به سزای عمل خود برسد.
اگرچه مراجعه فوری الزامی و ضروری است اما اگر فردی وجود داد که بعد از گذشت مدتی میخواهد به مراجع قانونی مراجعه کند میتواند این کار را انجام داده و به نتایج کار کمک کند حتی در برخی از موارد پس از چند روز هم میشود که شواهد لازم را جمعآوری کرد.
کمک به فرد قربانی از تجاوزات و آزارهای جنسی
سکوت را شکسته و گفتوگو همراه با آموزش داشته باشیم.
با پیوستن به گروههای حمایت از زنان قربانی و یا اعتراض به جنایات تجاوزات جنسی (و یا این قبیل گروهها) درباره تجاوزات جنسی صحبت کرده، سکوت نافرجام را در این زمینه بشکنیم. در خصوص تجاوز و آزارهای جنسی با خانواده (همسر، پدر یا مادر و فرزندان) صحبت کنیم تا از حالت تابو و خط قرمز خارج شده، اطلاعات کافی به دست آمده و در نتیجه باعث ایجاد اتحاد بین افراد چه زن و چه مرد، علیه تجاوز و آزار جنسی در جامعه میشود و قطعا میتواند به برآیندی مثبت بیانجامد.
معلمان و اساتید دانشگاه میتوانند نقش مهمی در معرفی این معضل و خودمراقبتی به نوجوانان و جوانان داشته باشند. کتب درسی هم باید زمینه آموزش را در کشور آماده کرده به طُرق علمی این وظیفه را به انجام برسانند. با کودکان و نوجوانان خود در منزل صحبت کرده و اجازه اظهارنظر به آنان داده و موضوع را واکاوی و عواقب سنگین آن را آموزش دهیم که این مهم مستلزم آموزش پدران و مادران است که به روشی درست و اصولی این کار را انجام دهند.
جلوگیری از سرزنش قربانی
به دلیل فرهنگ خاص در کشور ما و اینکه فرد قربانی تجاوز خود را سرزنش کرده و آسیب بزرگی دیده و نگرانی شدیدی در خصوص قضاوتها نسبت به خود دارد، باید مراقب فرد قربانی و شکننده بودن روان او بود و در به کار بردن کلمات در حین صحبت با او مراقبت کامل نمود. در چنین شرایطی نباید از نوع پوشش قربانی یا خطاهای گذشته او سخن به میان آورد؛ باید به او اطمینان دهیم که از او در مقابل این معضل و هجمه اجتماعی ـ فرهنگی حمایت خواهیم کرد.
رویکردها و سیاستهای کشور
سیاست کشورها (و کشور ما) باید مبتنی بر تنبیه شدید فرد قربانی بوده و حکومت موضع خود را در چنین مواردی، عدم تحمل آزار و تجاوز جنسی قرار دهد و تدابیر شدیدی را جهت حمایت از دختران و زنان و حتی مردان به عمل آورد تا از عادیسازی این مسایل خودداری گردد و زمینههای مختلف اشاعه این کار ضدانسانی برچیده شود.
درمان اختلالات ایجاد شده بعد از تجاوز
ـ بعد از تجاوز به فرد قربانی، علائمی چون افسردگی شدید، اضطراب و ترس، احساس شرمساری و گناه، انزوا، کابوس دیدن، از دست دادن اعتماد به نفس و عزت نفس، به شدت قابل مشاهده است. بنابراین در اولین کار، اقدام به درمان افسردگی و مشکلات پیامدهای پیش آمده برای قربانی را در اولویت قرار میدهیم. با کمک روانشناس و مشاورین توانمند، قربانی در معرض یادآوری ایمن از حادثه قرار گرفته و با ایجاد حس اعتماد و روشهای صحیح در این زمینه به مرور مشکلات افسردگی (روحی) او برطرف شود. ایجاد حس اعتماد و صحبت با مشاورین معتمد، بسیار کارساز است.
ـ برای کمک به قربانی تجاوز مطالعه کرده از کتب و مقالات ارزشمند در این زمینه کمک بگیرید.
ـ به فرد تجاوز دیده بگویید که میتواند با شما در هر زمانی که خواست صحبت کند و با آرامش و حوصله شنونده باشید.
ـ از سرزنش کردن او پرهیز کرده یادآوری کنید که خودش نیز دست از سرزنش کردن خود بردارد.
ـ در مقابل کمک به قربانی صبور باشید.
ـ در خصوص نزدیک شدن به قربانی محتاط باشید و از تماس فیزیکی با او اجتناب کنید.
ـ رابطه عاطفی خود را با او حفظ کنید تا احساس دور شدن از شما و خلاء عاطفی نداشته باشد.
ـ احساس امنیت را در او تقویت کنید و در طی زمان این مورد را حفظ نمایید.
ـ برای یادآوری حادثه و جزئیات به او فشار نیاورید.
دو توصیه مهم:
1ـ از روانشناس و مشاور کمک بگیرید.
2ـ حمایت قانونی از جمله پزشکی قانونی، حفظ مدارک (لباس، پیامها، تماسها و … ) و راهنمایی و مساعدت برای شکایت و پیگیری قضایی دارای اهمیت فوقالعادهای است.
***
مبحث تجاوز جنسی بسیار گسترده بود و دارای عواقب و عوارض بسیاری است که در این مقال نمیگنجد؛ از جمله عوارض و بیماریهای جسمانی که به آن پرداخته نشد که شاید در مقالات دیگر به آن پرداخته شود. امید است که بتوانیم گامی برای آگاهسازی خانوادهها و ایجاد ایمنی و امنیت در بین اعضای خانواده برداریم.
منابع:
ـ جرائم منافی عفت، زهره نیکفرجام
ـ حقایقی درباره تجاوز جنسی ـ مارک جی کتیلسون ـ ترجمه: ساسان ودیعه
ـ فرهنگ تجاوز جنسی ـ رویا زراعتپیشه
ـ ارزیابی و درمان اختلالات ناشی از تجاوزات جنسی ـ جفی پتراک و باربارا هدج ـ ترجمه: یزدان گودرزی و مونا خالدنژاد
ـ سایتهای: رهجویان عدالت، بنیاد وکلا، گروه حقوقی دارتون
