اولین چاپخانه در ایران و قزوین

ع.صالحی شهیدی

قبل از اینکه درباره اولین چاپخانه در قزوین بدانیم لازم است که به اولین ماشین چاپ در ایران که توسط ارامنه در جلفا و اصفهان تاسیس گردید و به دو زبان فارسی و عربی صورت می گرفت؛ و همچنین ماشین دیگری به زبان ارمنی که به وسیله یعقوب‌خان ساخته شد و ظاهرا در اروپا قالب‌گیری و صنعت چاپ را آموخته بود و در ایران آموخته‌های خود را عملی ساخت و اولین کتاب مقدس را چاپ کرد اشاره کرد ولی چون طرز ساختن جوهر و مرکب را نمی‌دانست متوقف شد اما شاه‌عباس دستور تهیه یک دستگاه دیگر از این ماشین را از رُم به قزوین داد که به اصفهان منتقل گردید به سال 1629 میلادی (جستارهای تاریخی عصر قاجار). در پاسخ سوال اُسقف اعظم از واتیکان مبنی بر استفاده از آن ماشین ارسالی اطلاعی در دست نیست! ولی مکاتبات آقای برنادر نشان می دهد که این ماشین مستعمل بوده و مدت 21 سال در خدمت کمپانی هند شرقی هلند قرار داشته است.

شاردن می‌نویسد شاه عباس اول سخت علاقمند بود اما شاه عباس دوم هم که گشاده‌دستی پدر را نداشت کار مشکل‌تر شد. و از طرفی نسّاخ‌ها نیز دل خوشی از این پدیده نداشتند! همانند خیاط‌ها که بارها چرخ اختراعی خیاطی را شکستند! و البته علما هم در زمان عباس میرزا در عصر فتحعلی‌شاه وقتی چنین دستگاهی وارد تبریز شد روی خوشی نشان ندادند و با آن مخالفت کردند. تا اینکه اولین بار کتاب‌های مقدس به چاپ رسید و بعدا چاپ سربی جایی باز کرد و از تبریز به تهران آورده شد که در عهد ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه چاپ سنگی معمول گردید و با حمایت وزارت انطباعات کتب بسیاری ترجمه و چاپ شد.

و باز هم نظر دیگری از قول جهانگرد معروف مارکوپولو (ترجمه محمد عباسی) چنین می‌نماید که صنعت چاپ در کشور ما ظاهرا از دوره ایلخانان مغول از طریق چین وارد شده بعد با مساعدت نایب‌السلطنه اولین بار در تبریز مستقر شد و در سال 1240 قمری میرزا جعفر تبریزی از سوی او به روسیه رفت برای فراگیری صنعت چاپ سنگی و آوردن وسایل آن به تبریز. هرچند قبلا هم در عصر فتحعلی‌شاه قاجار زین‌العابدین تبریزی در سال 1233 یک دستگاه چاپ سنگی سپس چاپ سربی به تبریز آورد و اولین کتاب به نام فتحنامه را در رابطه با جنگ ایران و روس به قلم میرزا ابوالقاسم فرهانی با حروف عربی چاپ کرد و بعد (قرآن معتمدی) را در 1240به زیور طبع آراست و در تهران هم در همین سال چاپخانه‌ای دایر شد؛ ظاهرا چاپ سنگی هشت سال بعد از چاپ حروفی به ایران آمد.

مبرهن است که محصول چنین دستگاهی همانا تولید کتاب و جرایدی بود که بدون مقایسه با جهان در ایران هم با رشدی پرشتاب پیش رفت، خاصه در قزوین در زمان مشروطه‌خواهان که چاپخانه سیار از انتشار روزنامه و شب‌نامه و مرامنامه‌ها بی‌نصیب نماند تا پیدایش چاپخانه رسمی اتحاد و با انتشار رعد و بازپرس و صدای قزوین و چاپخانه نوروز، فرصت و فرجه‌ای شد برای طلوع و عرض اندام چهل و اندی روزنامه تا امروز که با ظهور چاپخانه «ولایت» دیگر نیازی به تهران نداریم. خاصه آنکه فضای مجازی و هر کامپیوتر خود چاپخانه‌ای سیار و خصوصی حتی در سطح جهان است! و از برکت ترقی و توسعه این دستگاه محصولش با عنوان مطبوعات رکن چهارم مشروطه شناخته شد و در عصر ارتباطات مهم‌ترین اصل آزادی بیان است و روزنامه‌نگاران با وجدان، خود پیامبران راستین جامعه و زبان گویای مردم‌اند با امید توسعه و تولیدات هرچه بیشتر و توفیقات در خدمت سلامت صنعت چاپ.