جنگ در تل‌آویو، روایت در تهران

آرزو سلخوری

در خرداد ۱۴۰۴، در حالی که درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل به یکی از شدیدترین مراحل خود رسید، بخش مهمی از این نبرد نه در آسمان و زمین، که در صفحات وب‌سایت‌ها، قاب‌های خبری و تیترهای رسانه‌های بین‌المللی شکل گرفت؛ جایی که معادله روایت‌ها، همانند میدان نبرد، نابرابر و ناعادلانه بود.

روایت‌سازی هدفمند: از «دفاع اسرائیل» تا «تهاجم ایران»

بررسی ۴۰ تیتر اول منتشرشده در رسانه‌هایی همچون BBC، CNN، Reuters، AP و The New York Times طی ۱۲ ساعت ابتدایی حمله اسرائیل به خاک ایران، نشان می‌دهد که چارچوب مفهومی تیترها در جهت مشروع‌سازی اقدام اسرائیل تنظیم شده بود. عباراتی نظیر:

(حمله پیش‌دستانه)،

(پاسخ به تحریکات ایران)،

(هدف‌گیری زیرساخت نظامی)،

با تکرار بالا به‌کار رفته‌اند. در مقابل، واکنش ایران با واژگانی چون (تشدید تنش)، (بی‌ثباتی منطقه‌ای) و (موج جدید تنش‌ها) توصیف شد که همگی بار معنایی منفی و تهدیدزایی دارند.

این گزینش زبانی نه تصادفی است و نه صرفا ژورنالیستی، بلکه برآمده از رویکردهای سیاسی رسانه‌های جریان غالب غربی است؛ رویکردی که امنیت اسرائیل را مرکز روایت‌سازی قرار می‌دهد.

depersonalization: حذف چهره، حذف همدلی

یکی از بارزترین تکنیک‌های رسانه‌ای در جریان این درگیری، «غیرشخصی‌سازی» یا «(زدودن ویژگی انسانی از قربانی)» خشونت علیه ایران بود.

در گزارش‌های تصویری و متنی، شهروندان ایرانی قربانی نه نام دارند، نه داستان، نه چهره؛ در مقابل، وضعیت پناهگاه‌ها در تل‌آویو، اضطراب شهروندان اسرائیلی، و اشک‌های مادران در سدیروت، به‌سرعت در قالب‌های احساسی پوشش داده شد.

عبارت‌هایی همچون «(تلفات گزارش شده)» «(تاسیسات آسیب‌ دیده)» جایگزین روایت انسانی شدند.

این تکنیک باعث می‌شود خشونت علیه طرف «غیرمطلوب»، فاقد بار احساسی و واکنش عمومی شود.

روایت‌سازی مقاومت: چرا کافی نبود؟

در سوی مقابل، رسانه‌های جریان مقاومت هنوز با چالش‌های اساسی مواجه‌اند؛ از جمله نبود یک شبکه رسانه‌ای بین‌المللی منسجم، تاخیر در تولید محتوا به زبان‌های اصلی دنیا، و ضعف در ترجمه روایت به زبان مخاطب جهانی.

در جریان این نبرد، خروجی‌های محدود انگلستان، لبنان یا عراق، اگرچه کوشیدند واکنش‌هایی تولید کنند، اما فاقد توان ساختارمند توزیع هدفمند، طراحی گرافیکی استاندارد و پشتیبانی نهادینه بودند.

رسانه‌های داخلی نیز بیشتر به پوشش «خبری» ماجرا پرداختند تا «مهندسی روایت»، در حالی که رسانه‌های اسرائیلی از لحظات ابتدایی با استفاده از (قاب‌بندی تصویری)، (محرک‌های عاطفی) و (تایید ضمنی سیاست رسمی) سعی در اقناع افکار عمومی داشتند، روایت ایران بیشتر در قاب مراسم داخلی، تصاویر صامت و بی‌زیرنویس و پخش مکرر حمله موشکی محدود ماند.

روایت‌سازی، سلاح فراموش‌شده ما

اگرچه در میدان نبرد، ایران نشان داد که از توان دفاعی قابل‌توجهی برخوردار است، اما در میدان جنگ روایت‌ها، همچنان دست‌وپای بسته عمل می‌کند.

در جهانی که «حقانیت» نه با واقعیت بلکه با روایت تثبیت می‌شود، ضعف در تولید روایت به زبان جهان، می‌تواند هر پیروزی نظامی را در ذهن جهانیان به شکست تبدیل کند.

تا زمانی که روایت خود را نسازیم، روایت دیگران علیه ما نوشته خواهد شد.