جایگاه متزلزل طنز در مطبوعات

وحید حاج‌سعیدی

طنز در ادبیات و در مفهوم امروزی آن، «‌نوعی ‌شیوه‌ بیان ‌جذاب و لطیف مطالب است که  نگاهی «غیرجدی» و معنادار به مسائل «جدی» اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و … جامعه دارد.» طنز باوجود داشتن ظاهر ملایم و آراسته، دارای باطنی برنده و انتقادی است و نوعی آگاهی‌بخشی و تنبیه خفیف نیز در دل آن نهفته است. ولی این تنبیه و برنده بودن منافاتی با اخلاق و هنجارهای جامعه ندارد و اساساً طنز تاثیرگذار با اخلاقیات در جامعه همسو و در یک راستا می‌باشد. طنزپرداز با بزرگ‌نمایی‌عیوب یک ساختار نامناسب در جامعه، در صدد آگاهی دادن به جامعه و در درجه اول به برنامه‌ریزان این ساختار معیوب می‌باشد تا علاوه بر ایجاد هوشیاری در جامعه، تلنگری به دست‌اندرکاران این ساختار در جهت رفع عیوب موجود زده باشد.

موضوعاتی نظیر انتخابات، خصوصی‌سازی، بی‌مهری به محیط زیست، بوروکراسی اداری، پوشش نامناسب بانوان، ریخت و پاش‌های میلیاردی در ورزش، ضعف در مدیریت بحران، اجحاف در حقوق شهرستانی‌ها، گرانی و تورم، نقیصه‌های موجود در آموزش کشور، ضعف در مدیریت بحران، بیکاری، اخلاق شهروندی، اخلاق ورزشی، مظاهر شهرنشینی، ترافیک و حمل و نقل شهری، آلودگی هوا، آلودگی صوتی و تصویری اخلاق آپارتمان‌نشینی، جغرافیای فرهنگی شهر، شایعه‌پردازی و شایعه‌پذیری، اخلاق رانندگی، تعارفات افراطی، منازعات خیابانی، اعتیاد، جراحی زیبایی، بالا رفتن سن ازدواج، قاچاق کالا و بسیاری موارد دیگر از جمله موضوعاتی هستند که در سال‌های اخیر از طریق مقوله طنز به آنها پرداخته شده و نواقص و معضلات به گوش دست‌اندرکاران رسانده شده است.

نگاه طنزپرداز باید نگاهی عمیق و ریزبینانه باشد و موضوعات را زودتر از سایرین و از زاویه جدید به بحث و چالش بکشد؛ شاید به دلیل وجود همین نگاه ریزبینانه، منتقدانه و زودتر از موعد طنزپرداز است که بسیاری آن را برنمی‌تابند و طنز را با هجو و تمسخر دیگران، برابر می‌دانند. در صورتی که هدف از نگارش طنز، انتقاد و هدف از نگارش هجو انتقام است. طنزنویس در صدد حل مشکلات است و هجونویس در صدد ایجاد مشکل. علی‌ای‌حال با وجود تلاش‌های گسترده‌ای که از سوی طنزنویسان بزرگ کشور در سال‌های اخیر به منظور اعتبار بخشیدن به جایگاه و رسالت طنز، صورت گرفته است، طنز هنوز به موقعیت حقیقی خود در جامعه ـ علی‌الخصوص در بین نشریات ـ نرسیده است و هنوز به صورت یک ژانر مستقل جایگاه خود را تثبیت نکرده است.

جایگاه طنز در مطبوعات سراسری کشور جایگاه پررنگ و ثابتی نیست و تعداد نشریاتی که ستون طنز ثابت روزانه دارند، از تعداد انگشتان دو دست فراتر نمی‌رود. مطبوعات استانی هم کم و بیش به مقوله طنز می‌پردازند و نوع نگاه به طنز در استان‌های مختلف، متفاوت است و هر از گاهی به صورت تک مضراب به مقوله طنز می‌پردازند. جالب اینکه با وجود جذاب بودن و پرخواننده بودن طنز در نشریات، اکثر نشریات استانی تمایلی به چاپ مطالب طنزآمیز ندارند و حتی برخی از آنها با وجود داشتن پیشنهاد از سوی طنزنویسان، بعد از چاپ اولین مطلب طنز، از چاپ مطالب بعدی در هفته‌های بعد منصرف می‌شوند! هر چند دلایل عدم تمایل به چاپ مطالب طنز در نشریات استانی مشخص نیست و مدیران مسئول حتماً دلایل خاص خود را دارند، ولی ذکر این مطلب ضروری است که زبان طنز، مودبانه‌ترین و ملایم‌ترین زبان برای انتقاد است و علاوه بر این به جرأت می‌توان طنز را تنها بخشی از یک نشریه دانست که بیشترین مخاطب را دارد و اکثر خوانندگان نشریات، خواندن ستون طنز را از دست نمی‌دهند. از سوی دیگر طنز را می‌توان زبان شیوا و گویا در یک نقد منصفانه نامید که اگر ادب و نزاکت در آن رعایت شود، بهترین راه انتقاد منطقی و سازنده از عملکرد نامناسب برخی نهادها و ادارات و آشکار ساختن ساختارهای معیوب در جامعه است و اگر مسئولی نتواند زبان طنز و انتقادات وارده از این مجرا را تحمل کند، بی‌شک می‌توان او را در زمره افرادی قرار داد که از نقد منصفانه و منطقی روی برگردان است.

امید است؛ سیاستگذاران فرهنگی و مدیران مسئول جراید نگاه جدی‌تری به مقوله طنز مکتوب و مطبوعاتی داشته باشند و با استفاده از این ابزار ظریف ولی تاثیرگذار علاوه بر جذب مخاطب و فرهنگ‌سازی در بالابردن میزان خوانندگان نشریات استان، راه نیز را برای نقد سازنده و مودبانه  هموار سازند. برگزاری جشنواره مطبوعات استانی و یا مسابقات فرهنگی با محوریت طنز، کاریکاتور، داستان طنز، کمیک استریپ و …  نیز می‌توانند در احیای طنز در نشریات کشوری و استانی موثر باشد.