تغییرات اقلیمی و مدیریت شهری

علیرضا صفاری، دانشجوی دکتری کشاورزی، کارشناس سازمان عمران شهرداری قزوین

مساله تغییر اقلیم در حال حاضر به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های فراروی جامعه جهانی مطرح بوده و یکی از گسترده‌ترین مباحث علمی، اقتصادی و اجتماعی و حتی سیاسی در سطوح مختلف جهان را به خود اختصاص داده است. تغییر اقلیم به پیدایش تغییرات غیر قابل برگشت تدریجی در کل سیستم کره زمین که به علت افزایش تدریجی گازهای گلخانه‌ای در اتمسفر پدید می‌آید و به دلیل تغییر در بیلان انرژی، افزایش درجه حرارت عمومی کره زمین را در پی دارد؛ اطلاق می‌شود.

بخشی از دلایل تغییر اقلیم در دوره‌های آماری مربوط به فعالیت‌های بی‌رویه انسان و به ویژه فعالیت‌های صنعتی و افزایش گازهای گلخانه‌ای است.

علت تغییر آب و هوا ورود بیش از حد گازهای گلخانه‌ای از طرق مختلف به جو می‌باشد که یکی از موارد آن مدیریت ناصحیح پسماندهاست. تولید و ترکیب پسماند در بین کشورها و درون آنها متفاوت می‌باشد که این تفاوت در درجه نخست به دلیل تفاوت در شهرنشینی و مسایل رفاهی است. مطالعات انجام گرفته در زمینه تغییر اقلیم، عمدتا بر محور تغییرات دما متمرکز بوده است. عوامل خارجی که می‌تواند اقلیم را شکل دهد اغلب نیرو‌های اقلیمی نامیده می‌شوند شامل فرآیندهایی همچون نوسانات در تابش خورشیدی، گردش (وضعی) زمین، و مقادیر (تمرکز) گازهای گلخانه‌ای. عوامل موثر انسانی، فعالیت‌هایی هستند که به وسیله آن انسان‌ها محیط را تغییر داده و بر اقلیم تاثیر می‌گذارند. انسان با مصرف بی‌رویه سوخت‌های فسیلی، قطع درختان، احداث سدهای بزرگ، خشکاندن باتلاق‌ها، افزایش آلاینده‌ها و سرانجام گسترش مناطق مسکونی باعث افزایش میزان گازهای گلخانه‌ای و کاهش سیستم‌های طبیعی ذخیره این گازها و در نتیجه تغییر اقلیم در مقیاس محلی، منطقه‌ای و جهانی شده است.

بزرگترین عامل مورد نظر کنونی افزایش سطح CO2 در اثر احتراق سوخت‌های فسیلی است که در نتیجه آنها ذرات معلق در جو موجب اعمال اثر سردسازی (بر اقلیم) می‌شود. عوامل دیگر، از جمله استفاده از زمین، استهلاک ازن، و تخریب جنگل‌ها نیز بر اقلیم تاثیر گذار هستند.

یکی از اهداف اصلی برنامه‌ریزی و طراحی شهری، ایجاد سلامت، آسایش و امنیت برای انسان‌هاست؛ اما با گرم شدن کره زمین، آلودگی هوا و تغییر اقلیم شهری، سلامت و مطلوبیت فضاهای زیستی شهرها به مخاطره افتاده است. باید اهمیت برنامه‌ریزی و سیاستگزاری شهرها به منظور تاب‌آوری آن‌ها در برابر تغییرات اقلیمی شهری مورد توجه قرار گیرد. اثرات تغییرات اقلیمی بر شهر و شهروندان در زمینه‌های محیطی، اجتماعی و اقتصادی مخرب و زیان‌بار است و یکی از چالش‌های اصلی شهرها در این زمینه افزایش منابع حرارتی است که به پدیده جزایر گرمایی شهری مشهور است.

شرایط گرمایی جدید در شهرها بر مصرف انرژی و آسایش حرارتی افراد در مقیاس کلان اثرگذار است و خسارات سنگینی را به بار می‌آورد. تاب‌آوری به عنوان یکی از دیدگاه‌های نوین برای پاسخ به تغییرات سریع و یا تدریجی، نیازها و پیچیدگی‌های روزافزون شهرها در جهت کاهش تاثیرات جزایر گرمایی شهری است. تاب‌آوری، توانایی یک سیستم و جامعه‌ می‌باشد که در معرض مخاطرات قرار گرفته است تا در مقابل این شرایط مقاومت کرده، آن‌ها را جذب کند، با آن‌ها همساز شده و در نهایت تاثیرات مخاطرات را با رفتاری کارآمد، به موقع و به‌جا از طریق حفظ و بازسازی ساختارهای اولیه بکاهد. در نتیجه، بحث تاب‌آور کردن شهرها بسیار مهم و حیاتی برای مقابله با تأثیرات منفی و تغییرات اقلیم است.

نظام مدیریت شهری در صف اول مواجهه با پیامدها و تبعات تغییرات اقلیمی است و شهروندان در اولین برخورد با مشکلات ناشی از این تغییرات آب و هوایی توقعات خود را از مدیریت شهری طلب می‌کنند اما در واقعیت ابزار اصلی سیاستگزاری در برخورد با این پدیده خارج از دسترس شهرداری‌ها و شوراهای شهر است. اما مدیریت شهری تلاش دارد تا در حد امکان در خصوص این پدیده تاثیرگذار باشد.

برای نجات محیط زیست با مدیریت پسماند که یکی از راه‌های مقابله با تغییرات اقلیم است دو نقطه اشتراک و تفاوت وجود دارد؛ اینکه رفتار انسان باید تغییر کند؛ نقطه اشتراک است و محل تفاوت در این است که چه کسی حاضر است رفتارش را تغییر دهد؟ آمار تولید پسماند در شهرها بسیار بیشتر از روستاهاست.

برای مدیریت پسماندها بیشترین مطلوبیت تا کمترین آن را می‌توان این گونه برشمرد: جلوگیری از تولید پسماند، کاهش تولید، استفاده مجدد، بازیافت، بازیابی، پردازش و دفن است. به طور کلی از نقطه نظر تاثیر اقلیمی، مزایای پیشگیری از تولید پسماند نسبت به سایر روش‌های مدیریت پسماند، برجسته‌تر است. در نتیجه‌ی پیشگیری از تولید پسماند، نه تنها از انتشارات گازهای گلخانه‌ای ناشی از تصفیه و دفع پسماند جلوگیری می‌شود؛ بلکه مزایای قابل توجه دیگری در رابطه با جلوگیری از انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از استخراج کمتر منابع خام و تولید مواد اولیه نیز وجود دارد. مشخص شده است که بعد از جلوگیری از تولید پسماند، بازیافت بالاترین میزان مزایای اقلیمی در مقایسه با سایر روش‌های مدیریت پسماند را دارد. کاهش گازهای گلخانه‌ای مرتبط با بازیافت مواد نظیر پلاستیک، شیشه و کاغذ یکی از مزایای مهم این کار به حساب می‌آید. مزایای اقلیمی بازیافت مواد خصوصا پلاستیک از پسماندهای شهری به دلیل جلوگیری از تولید گاز متان، بسیار بیشتر از دفن آن در لندفیل‌هاست.

تنها با انجام چند کار ساده می‌توان از تولید زیاد پسماند جلوگیری کرد. با کاهش تولید زباله، میزان تردد خودروهای جمع‌آوری‌کننده پسماند در سطح شهر کاهش یافته و تا حدی مانع  تغییر اقلیم با افزایش بیشتر دما می‌گردد؛ چرا که بخشی از اشعه‌های خورشید که به زمین می‌تابند در دام گاز دی اکسید کربن می‌افتند و این گاز، انرژی خورشید را به صورت انرژی گرمایشی درمی‌آورد و در اختیار انسان قرار می‌دهد که مفید است؛ اما وقتی تعداد مولکول‌های دی اکسید کربن، متان و گازهای دیگر جوّ در اثر تردد زیاد خودروها افزایش می‌یابد؛ کره زمین گرم‌تر و گرم‌تر می‌شود. در نهایت، بخش پسماند قادر است از طریق برخی از فعالیت‌ها، انتشار گازهای گلخانه‌‌ای را کاهش دهد.

1ـ کاهش استفاده از مواد اولیه برای تولید، به واسطه‌ی جلوگیری از تولید پسماند و بازیابی مواد.

2ـ تولید انرژی به منظور جایگزینی با انرژی مشتق از سوخت‌های فسیلی.

3ـ ذخیره‌سازی کربن در محل‌های دفن. درحقیقت بخش پسماند می‌تواند از طریق مشارکت همه‌ی شهروندان به کاهش گازهای گلخانه‌ای از طریق پیشگیری از تولید پسماند، بازیابی مواد و انرژی کمک کند.