زنانه‌بازار قزوین به روایت آنتوان سِوریوگین(1)

مرتضی میرزاحسینی

آنتوان خان سوریوگین (1312ـ1230) عکاس گرجی تباری که در ایران به روس بودن مشهور است از قرار معلوم یکی از مهم‌ترین عکس‌های اجتماعی تاریخ قزوین را در عصر قاجار گرفته است. اگرچه او نخستین عکاسی نیست که از قزوین عکس گرفته است اما به احتمال قریب به یقین برجسته‌ترین آنهاست. از مجموعه نگاتیوهای شیشه‌ای سوریوگین که در موسسه اسمیتسونیان نگهداری می‌شود چندتایی به شهر قزوین مربوط می‌شود؛ درونمایی از بقعه شاهزاده حسین، عکسی از ایوان شمالی مسجد نبی (سلطانی)، عکسی از مسجد جامع و در نهایت عکس مهم این مجموعه از زنانه بازار در جلوخانِ سردر غربی مسجد نبی.

کاتالوگ مجموعه عکس‌های سوریوگین از 1930ـ1870 متعلق به آرشیو اسمیتسونیان، تاریخ عکس زنانه‌بازار را سال 1900 نوشته است. عکسی که احتمالا همزمان با عکس دیگری از مسجد یعنی عکس ایوان شمالی در یک روز گرفته شده است. اما از میان عکس‌های او از قزوین، عکس زنانه‌بازار ذوق و قریحه و سلیقه‌ی دیگری را پیش می‌کشد. درخشش این عکس تنها به واسطه حضور چشمگیر زنان و مردان و کودکان با شکل و شمایل متفاوت و بعضا عجیب‌وغریب نیست، بلکه ترکیب‌بندی و تناسب و زمان مناسب در به خدمت گرفتن نورطبیعی به نفع عکاسی و البته دقت و خلاقیت در ثبت جزییات فراوان، در کنار خیلی چیزهای دیگر مثل شرایط چاپ در بیرون آمدن عکسی منحصر بفرد از عکاسخانه سهیم بوده‌اند.

این عکس از شرق به غرب و از بالای سکویی گرفته شده است، برخلاف سنت رایج عکاسی و نقاشی آن دوران که بنا خصوصا گنبد در مرکز تصویر قرار می‌گرفت و خوشایند فوکوس و برجسته‌کردن بود، اینبار بنای مسجد به عنوان زمینه‌ی تاریخی ظاهر شده است، زمینه‌ای در خدمت عکسی اجتماعی که پس‌و‌پشت آن مدرنیتی خلاقانه قابل لمس است. می‌دانیم که سوریوگین از جریان‌های عکاسی و فناوری آن در عرصه‌ی جهانی خبر داشت و عکس‌های خارجی بسیار دیده بود. از این‌رو مدرنیت عکس‌های این‌چنینی او بی‌دلیل نبود. اما بخشی از مدرنیت این عکس به حضور همزمان زنان و مردان در کنار هم مربوط می‌شود، عرصه‌های عمومی شهر که غالبا به حضور مردان محدود می‌شد این‌بار اگرچه در نسبتی نامتوازن اما برخلاف تمام قیدوبندهای رایج آن روزگار، حضور زنان را نیز شامل شده است. میدانی که اگرچه مراودات روزمره‌ی بازار در آن در جریان است اما سکانسی از نمایش زندگی شهری قزوین در عهد قاجار نیز به حساب می‌آید. عده‌ای از زنان با روبند سفید و چادر سیاه احتمالا از قشری داراتر و عده‌ای دیگر تنها با چادرهای خانگی و رنگ و رو رفته احتمالا از قشر معمولی و ضعیف جامعه در عکس حاضراند. مردان هم از این قاعده مستثنی نیستند؛ عده‌‌ای در پای دیوار با عبا و شال کمری سفید و کلاه‌های بلند که خود آن کلاه‌ها به تنهایی سابقه‌ی طولانی دارد، از اکثریتی که لباس مندرس به تن و کلاه نمدی به سر دارند جدا می‌شوند. چند ملا هم در عکس حاضرند که رویارویی آنها با پدیده‌ی جدید و تازه‌‌ای به نام عکاسی در نوع خود جالب است. حس حضور در چهره‌ی همه وجود دارد، هیچ‌کسی حاضر غایب نیست. همه منتظر لحظه‌‌ای‌اند که عکاس با اشاره یا صدایی عکس را بگیرد.

اما کهنگی، اتمسفر غالب این عکس است؛ همه چیز از آجر و کاشی و لباس‌ها و اشیا مشمول زمان و کهنگی شده‌اند. لباس‌های کارکرده برای فروش به دیوار وصل شده‌اند، احتمالا آن‌هایی که به دیوار وصل شده‌، تر و تمیزتر از آن‌هایی است که روی زمین ریخته‌اند. در سمت راست تصویر چند صندوق و هاون و دیگچه و کاسه‌ و کوزه‌هایی نیز به چشم می‌خورد که احتمالا آن‌ها هم به اصطلاح کارکرده و دست چندم بوده‌اند. در همان گوشه چند قالی کوچک هم روی تیر چوبی مغازه انداخته شده. شکل و شمایل بازار و اشیایی که به چشم می‌خورند احتمالا نوع پست و پیش‌ پا افتاده‌‌ای از بازارهای دست‌‌ دوم فروشی امروزی را شامل می‌شده است. نکته قابل توجه اما چهره‌های مغموم و درهم رفته مردان است، البته که تنها چهره‌ی مردان قابل دیدن است؛ چرا که زنان روی خود را با چادر گرفته‌اند. در چهره‌ی کودکان حاضر در عکس هم هیچ شور و شوق و بازیگوشی نیست. همه چیز درهم و گرفته و دچار خستگی است. البته جای تعجبی نیست چرا که این روحیه درهم و گرفته همچنان هم در شهر زنده است. آب‌انبار زنانه‌بازار که فعال هم بوده در گوشه‌ی سمت راست عکس مشخص است، که از قضا یکی دونفری در حال خارج شدن از آن هستند.

اما بنای مسجد به غیر کاشی‌های گنبد، آنچنان دچار فرسودگی نبوده و مسجد به اصطلاح کاملا سرپا بوده است؛ کتیبه‌ی ورودی و کاشی‌کاری‌ها و تزیینات ورودی همچنان به همان حالت وجود دارند. حتی فرم کلی مغازه‌ها هم امروز به‌رغم بازسازی در دوره‌های بعد همچنان از همان الگوی قابل مشاهده در عکس پیروی می‌کنند. در نهایت وجود دو شماره با رنگ‌های سفید همچون بسیاری از عکس‌هایش در سمت چپ تصویر به اصطلاح نشان کار مسیو سوریوگین برای این عکس بوده است. عکس زنانه‌بازار قزوین اگرچه در فضایی محدود با جماعتی اندک گرفته شده است اما با نگاهی موشکافانه‌تر می‌توان آن روحیه‌ی تاریخی شهر را که همچنان زنده است را از خلال این عکس خوانش کرد. به قول آن بزرگی که می‌گفت: هنوز زنده است آنچه رخ داده است!

پانوشت:

(1) Sevruguin

منبع:

ـ تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران نوشته‌ی یحیی ذکاء

ـ دست روی شانه، 40 جستار، 56 عکس از عکاسان ایرانی، اثری از یوریک کریم مسیحی

ـ Sevruguin and the Persian Image, Photographs of Iran, 1870-1930.

قزوین ـ تیرماه 1405