استاد علی پدرام

ای هزاران مرد در یک جامکی

ای هزاران تیر در یک ناوکی

تو رفتی و خوبان همه گیسو کندند! آری حتی سمک عیار هم گریست.

آری «آدمی باید به آسمان‌ها بنگرد تا ستاره‌ای چون تو را بازیابد! تو کدامین ستاره بودی که چنین خوش درخشیدی و خاموش شدی؟»

و چه آسان گفتند: استاد علی پدرام هم درگذشت و به مولایش پیوست؛ هرچند ماه و ستارگانش همچنان می‌درخشند و دختران رز هنوز بارورند و تاکستان‌ها همچنان بار می‌دهند. و پیروان پیر پایتخت تات‌های مادنشان در انتظار ظهور پدرام‌های دیگراند.

باشد که تات‌شناسان، پیرامون آثار و اشعارش و حرف‌های ناگفته و دیگر مکتوبات چاپ نشده‌اش بحث و پژوهش کنند.

دو بیت تقدیم به یادگار‌های ماندگار:

خوشا روزی که ما را با تو هر دم

سخن‌ها رفت از شادی و از غم

به مرگت شادی از من برگرفتند

فقط من ماندم و دریایی از غم

و هنوز تاک‌های تاکستان با ترانه‌های تو می‌رقصند، یا علی‌گویان

صالح شهیدی

 زندگینامه استاد علی پدرام

به نام ایزد دانای دیدار    خداوند جوانمردان عیّار

استاد علی پدرام، در سی‌ام اسفندماه 1325 در تاکستان دیده به جهان گشود. دوران کودکی او با شمیم معرفت عجین بود؛ چنان که از پنج سالگی راهی مکتب‌خانه شد و پیش از آن که گام به مدرسه نهد، جان و دل را با نوای خوش قرآن کریم، خزائن‌الاشعار، امیر ارسلان نامدار و گلستان سعدی در محضر استاد مکتب خانه صیقل داد.

وی پس از گذراندن دوران ابتدایی و متوسطه در رشته ادبی، به سبب محدودیت‌های معیشتی و دشواری‌های تحصیل در دانشگاه‌های آن زمان، ناگزیر از ادامه تحصیل بازماند و پس از طی دوران سربازی، به استخدام اداره ثبت احوال درآمد.

با این همه، شعله دانش‌جویی در جانش خاموش نشد و در سال 1353 در مدرسه عالی علوم اقتصادی و اجتماعی قزوین (دانشگاه بین‌المللی امام خمینی) پذیرفته شد و در سال 1357 موفق به اخذ مدرک کارشناسی در رشته علوم اجتماعی گشت.

استاد پدرام در سال 1352 با مهربانو، سرکار خانم اعظم قراگوزلو، پیمان زناشویی بست که ثمره این پیوند فرخنده، چهار فرزند برومند به نام‌های جواد، الهام، پریسا و بهیه بود.

استاد پدرام بیش از شصت سال، عاشقانه در وادی شعر، ادبیات و فرهنگ عامه، به ویژه در احیای زبان اصیل تاتی، قلم زد و عمر خویش را وقف این مسیر کرد.

او با حضور مستمر در انجمن‌های ادبی‌، آموزگاری دلسوز برای جوانان مشتاق بود و ردپای دانش و عشق او بر قلب‌های بسیاری از اهالی قلم باقی است.

سرانجام، این خادم فرهنگ ایران‌زمین در 19 فروردین ماه 1405، در سن 80 سالگی، بر اثر عارضه قلبی دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.

یادش گرامی، روحش قرین آرامش و راهش پر رهروباد.

سفر پر بار شاعری و پژوهشگریِ استاد، از سال 1345 آغاز گردید و حاصل شش دهه تلاش خستگی‌ناپذیر ایشان، تالیف و انتشار آثاری گران‌سنگ با مجموعه‌ای بالغ بر هشتاد هزار بیت به زبان‌های پارسی، تاتی و ترکی است که کارنامه‌ای درخشان برای وی رقم زد.

گزیده‌ای از آثار منتشر شده:

1ـ آوای تات: مجموعه‌ای از اشعار به زبان مادری (تاتی تاکستان) در قالب‌های گوناگون، همراه با آوانگاری لاتین و ترجمه فارسی.

2ـ نهج‌البلاغه منظوم: بازگردانی سترگ کلام امیرالمومنین (ع) در قالب 12 هزار بیت مثنوی

3ـ جای پای عبیدزاکانی: ترجمه منظوم گزیده‌ای از رساله دلگشای عبید.

4ـ داستانزد: گردآوری و شرح 1800 ضرب‌المثل تاتی با آوانگاری و ترجمه فارسی.

5ـ منظومه جمیله و جمال: روایتی منظوم از داستانی واقعی در 1860 بیت.

6ـ منظومه سمک عیار (دو جلدی): بازگردانی حماسه پنج جلدی فرامرز خداداد ازجانی در 46 هزار بیت مزین به مقدمه دکتر میرجلال الدین کزازی.

7ـ رقص مهتاب: گزیده اشعار کلاسیک و نیمایی استاد.

8ـ سلوم ای پیر: دومین مجموعه اشعار تاتی.

9ـ منظومه عزیز و نگار: عاشقانه‌ای به زبان پارسی و تاتی در 2000 بیت

10ـ پایتخت تات: سومین دفتر از اشعار تاتی

همچنین آثاری چون «چارانه‌های پدرام» در دست چاپ و مجموعه نفیسی از اشعار پارسی، تاتی، منظومه حج و اشعار طنز در نوبت انتشار قرار دارند.

شمسه پدرام:

شمسه یا ستاره هشت پر، از اصیل‌ترین نقوش هنر ایرانی ـ اسلامی است؛ طرحی که در جلوه‌های کاشی‌کاری، آیینه‌کاری و رنگ‌های روح‌نواز، بازتابی از فرهنگ ژرف و چند بعدی انسان مسلمان ایرانی به شمار می‌آید.

دانشمندان این سرزمین، در کنار تبحر در علوم انسانی چون فسلفه، منطق، فقه و اصول، در دانش‌هایی همچون ریاضیات، فیزیک، شیمی، جبر و مثلثات نیز سرآمد بوده‌اند.

تاریخ درخشان ایران، سرشار از این «شمسه‌های انسانی» است؛ این نوشتار، تلاشی است برای بازتاب پرتوی از زیبایی‌های این شمسه زنده و چند ساحتی.

از برجسته‌ترین توانمندی‌های استاد پدرام می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

سرودن شعر به سه زبان فارسی، تاتی و ترکی، با تسلطی کم نظیر بر عروض، قافیه و اوزان شعری، در قالب‌هایی چون غزل، قصیده، مثنوی، مسمط، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، قطعه، رباعی، دوبیتی، ترانه و شعر نیمایی.

توانایی در ترجمه منظوم و روان آثاری ارزشمند همچون «نهج‌البلاغه»، «رساله دلگشای عبیدزاکانی» روایت منظوم «سمک عیار» و نیز خلق منظوه‌هایی چون «جمیله و جمال» و «عزیز و نگار» به دو زبان فارسی و تاتی.

آغاز ترجمه منظوم کتاب «مزرعه حیوانات» اثر جورج اورول، که متاسفانه تنها یک روز پیش از درگذشت ایشان آغاز شد و به یک صفحه محدود ماند.

در میان آثار منظور ایشان، دو اثر جایگاهی ممتاز و کم نظیر دارند: منظوم‌سازی نهج‌البلاغه امیرالمومنین علی علیه‌السلام، و منظوم‌سازی داستان «سمک عیار» که آیینه‌ای از فرهنگ و تمدن ایران اسلامی است.

استاد پدرام هزاران بیت در رثای امام حسین(ع)، حضرت علی(ع)، حضرت عباس(ع) و فاطمه زهرا (س) و دیگر اهل بیت علیهم‌السلام، شعر سروده است.

از دیگر فعالیت‌های ارزشمند استاد، می‌توان به گردآوری، شرح و تبیین ضرب‌المثل‌های تاتی و نیز انس مستمر و عمیق با کتاب و مطالعه اشاره کرد.

نکته در خور تامل، آن که بسیاری در این مرتبه از فعالیت علمی و ادبی، به انزوا گرایش می‌یابند؛ اما استاد پدرام، با وجود سنی که از ایشان گذشته بود، نه تنها از جامعه فاصله نگرفت، بلکه با همتی ستودنی، بخش عمده آثار خود را شخصا و با دقتی مثال‌زدنی تایپ کرد، کاری دشوار که از روحیه‌ای پویا و اراده‌ای استوار حکایت دارد.

در عرصه اجتماعی نیز، ایشان با ایفای نقش در جایگاه «رئیس یاوران فرهنگ شهرستان تاکستان»، منشا خدماتی ماندگار شدند. وجدان کاری ایشان در دوران خدمت در ثبت احوال، به گواه همکاران، مثال زدنی بود. همچنین با وجود فرصت‌های متعدد، هرگز وارد عرصه سیاست نشدند؛ و این خود، جلوه‌ای دیگر از اعتدال و اصالت شخصیت ایشان است.

تلاش برای تاسیس کتابخانه‌ای بزرگ و در خور مردم فرهنگ دوست تاکستان، حلقه مکمل این حیات پر بار فرهنگی است که امید می‌رود به زودی به ثمر بنشیند.

از جلوه‌های کمتر گفته شده اما بسیار لطیف در ساحت شخصیت استاد پدرام، روحیه مهرورزی و توجه انسانی ایشان در قالب شعر است. ایشان هر از گاهی برای اعضای خانواده خود به مناسبت‌های مختلف، اشعاری می‌سرودند، اما نکته در خور توجه آن که برای ایجاد علاقه و تشویق، چندین برابر آنچه برای نزدیکان خود سروده بودند. برای دیگران ـ حتی کسانی که ارتباط کمتری با ایشان داشتند ـ شعر می‌نوشتند. این رفتار، نشان از روحی بزرگ و نگاهی تربیتی داشت؛ گویی شعر برای ایشان، ابزاری برای پیوند دل‌ها و انگیزش انسان‌ها بود.

در این شمسه زیبا، نقش‌هایی از فضیلت‌های انسانی جلوه‌گر است: آرامش، صبوری، متانت، اعتدال، عقلانیت و تدبیر؛ اخلاق نیکو، تواضع، حیا، ادب، مهربانی، مسئولیت‌پذیری، آراستگی، پشتکار، نشاط همراهی با نسل جوان، وفاداری به خانواده و مهربانی در روابط انسانی.

همان‌گونه که زیبایی یک شمسه تذهیب‌شده را نمی‌توان در قالب واژه‌ها به تمامی تصویر کرد و باید آن را دید و در فضای آن زیست، شخصیت استاد پدرام نیز فراتر از توصیف کامل در کلام است. او شمسه‌ای است زنده و پویا؛ سرشار از احساس، صداقت، لطافت، خوش سخنی و رازداری.

شمسه پدرام، جلوه‌ای از زیبایی ناب است؛ جاودانه، ماندگار و ابدی، انشاءا… .

علی اصغر رحمانی

جمعه بیست و پنجم اردیبهشت 1405

انجمن قرآن و نهج‌البلاغه شهرستان تاکستان