استاد دبیرسیاقی متعلق به یک نسل بدون تکرار است

محمدرضا مقدم

همایش فرهنگی و ادبی «رندان تشنه‌لب» به مناسبت بزرگداشت حافظ شیرازی و استاد فرزانه دکتر سیدمحمد دبیر سیاقی، عصر بیست و یکم مهرماه به همت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی در سالن مولانای مجتمع ارشاد قزوین برگزار شد.

علی هوشمند مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین در ابتدای این برنامه گفت: صحبت در مورد حافظ و همچنین دکتر دبیرسیاقی را به ادبای حاضر در جمع می‌سپارم زیرا آن‌ها بهتر از من حق مطلب را به خوبی بیان می‌کنند.

وی بیان کرد: باعث افتخار بنده است که این خبر خوشایند را اعلام کنم و بگویم انجمن خوشنویسی قزوین برای چهارمین سال متوالی به عنوان شعبه نمونه استانی انجمن خوشنویسان ایران انتخاب شد که این موضوع شایسته تقدیر است.

در ادامه محمدعلی حضرتی، شاعر و قزوین‌پژوه، در این همایش گفت: آقای دکتر دبیر سیاقی از نسلی هستند که با اطمینان می‌توان گفت بی‌تکرارند. ایشان متولد سال ۱۲۹۸ هستند و از خانواده‌ای برخاسته‌اند که هم از سوی پدر و هم از سوی مادر، همه به قول سعدی عالمان دین بودند.

وی بیان کرد: جد اعلی ایشان، آقا سید ابوالقاسم، در زمان شاه عباس خدمات اداری و دیوانی انجام می‌داده و این سنت ادامه یافته است. دو نوه او، آمیرزمهدی و آمیرزهادی قزوینی، در دوره نادری به‌عنوان منشی حضور داشته‌اند. همان‌طور که دکتر دبیر سیاقی فرمودند و مستندات آن را نشان می‌دادند، کتاب «دوره نادری» بسیار متاثر از گزارش‌هایی است که این دو برادر نوشته‌اند. آمیرزهادی فرزندی نداشت، اما آمیرزمهدی فرزندی به نام ابوالقاسم داشت که او نیز فرزندی به نام سید محمد داشت.

حضرتی تشریح کرد: سید محمد در دانش سیاق بسیار توانا بود و خوشنویسی برجسته به شمار می‌رفت؛ مرقعات و کتیبه‌های او در بخارا، خیوه و سمرقند هنوز موجود است و نشان می‌دهد که در انواع خطوط دستی توانمند بوده است. وی در نسخ و ثلث ممتاز بود و در نستعلیق، شکسته و خطوط جانبی مانند غبار نیز مهارت داشت. سید محمد سه پسر داشت: آسید حسین که زود از دنیا رفت، آسید حسن و آسید باقر. آسید حسن مدتی معاون فرماندار قزوین و در دوره پهلوی اول معاون استانداری بود و در ولایات گیلان، همدان، آذربایجان و کرمانشاه مسئولیت داشت. پدر ایشان، آسید باقر، علاقه‌مند به مباحث فرهنگی بود. پدربزرگشان با خاندان حاج سید جوادی وصلت کرده بود و مادر دکتر دبیر سیاقی، خانم عزت‌الملوک، به عربی، انگلیسی و فرانسه مسلط بود و معلم فرانسه دکتر دبیر سیاقی بود.

حضرتی افزود: آن‌ها واقعاً نسلی بی‌تکرار بودند؛ کسانی که امکان هم‌نشینی و هم‌نفسی با آدم‌های بزرگ داشتند. اگر گفته می‌شود هیچ کس بی اوستا چیزی نشد، حقیقت دارد؛ نفس یکی از این افراد مثل کیمیا اثر می‌کرد، اگر ظرفیت لازم وجود داشت.

این قزوین‌پژوه اظهار کرد: از استادان دکتر دبیر سیاقی در قزوین می‌توان به مرحوم غلامرضاخان شمس، همکلاس و همدم محمدعلی فروغی و محمد قزوینی، و پسرش شمس‌العلما عبدالرباب آبادی، مولف «نامه دوران دوره ناصری»، اشاره کرد.

وی اضافه کرد: اساتید دیگر ایشان شامل مرحوم آشیخ محمدتقی نوروزی، روزنامه‌نگار و مدیر روزنامه نوروز که سی و چند سال آن را در قزوین منتشر می‌کرد، مرحوم میرزاعلی پزشکیان و مرحوم سید محمد مشاق، استادان خوشنویسی، و آقا ضیا سید جوادی، عضو شورای مرکزی جبهه ملی و نماینده قزوین در مجلس شورای ملی، بودند. دکتر دبیر سیاقی همچنین از محضر علما و استادان بزرگ بهره برد، از جمله مرحوم آیت‌ا… حاج میرزا یحیی مفیدی در تفسیر قرآن و آیت‌ا… رفیعی در حکمت.

حضرتی تشریح کرد: با این اندوخته علمی، دکتر دبیر سیاقی در مدرسه امید تحصیل کرد؛ مدرسه‌ای که مدیریت آن بر عهده قاضی ارداقی بود. قاضی ارداقی، در جریان کودتای محمدعلی شاه علیه مشروطه‌خواهان اسیر و در باغشاه شهید شد، اما نقش بسیار موثری در شکل‌گیری شخصیت علمی شاگردانش داشت. پس از پایان تحصیل در مدرسه امید، دکتر دبیر سیاقی به تهران رفت و در مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی پذیرفته شد، به عشق مرحوم علی‌اکبرخان دهخدا.

این منتقد ادبی اذعان کرد: دهخدا با دکتر دبیر سیاقی درباره علاقه‌اش به ادبیات و شعر صحبت کرد و او را تشویق کرد تا ادبیات بخواند و خود را در این حوزه پرورش دهد. این تجربه مسیر علمی و ادبی دکتر دبیر سیاقی را شکل داد. در دانشگاه تهران، استادان بزرگی همچون بدیع‌الزمان فروزانفر، عباس اقبال آشتیانی، ملک‌الشعرای بهار، دکتر حسین خطیبی، دکتر علی‌اکبر سیاسی و دیگران، نقش مهمی در پرورش علمی و شخصیتی دکتر دبیر سیاقی ایفا کردند.

او افزود: دکتر دبیر سیاقی با بیش از صد و بیست عنوان کتاب منتشرشده، مرجع بسیاری از مطالعات ادبی، تاریخی و فرهنگی ایران است. از جمله آثار مهم او می‌توان به تصحیح دیوان‌های منوچهری، فرخی، عنصری و لامعی اشاره کرد که در میان پژوهشگران ادبیات فارسی جایگاه ویژه‌ای دارند. علاوه بر تصحیح متون، دکتر دبیر سیاقی در اجرای وصیت مرحوم دهخدا نیز نقش بسزایی داشت. دکتر دبیر سیاقی 9 سال در محضر دهخدا حضور داشت و فیش‌های ادبی بسیاری برای ایشان نوشت، که نشان‌دهنده عمق دانش و دقت او در عرصه ادبیات است.

حضرتی در ادامه گفت: علاوه بر کارهای فردی، دکتر دبیر سیاقی در انجمن ایران‌شناسی نیز فعالیت چشمگیری داشت و مقالات عمیقی منتشر کرد که هنوز با معیارهای امروزی سازگار هستند. او پیگیری و همت خود را در تکمیل لغت‌نامه دهخدا به کار گرفت و باعث شد این پروژه بزرگ به نتیجه برسد. لغت‌نامه فارسی که ایشان پیشنهاد کرده و تدوین می‌کند، هم‌اکنون پنجاه و سه یا پنجاه و چهار جلد منتشر شده و هنوز در حرف «پ» است.

وی عنوان کرد: دکتر دبیر سیاقی شیوه‌نامه‌ای تدوین کرده است که تمام واژگان و منابع مورد نیاز را معرفی می‌کند و روش تدوین لغت‌نامه فارسی را به شکل علمی و ماندگار ادامه داده است. این روش، بزرگ‌ترین لغت‌نامه مطلق زبان فارسی را پایه‌گذاری کرده و استمرار آن تا امروز حفظ شده است. با این رویکرد، دکتر دبیر سیاقی توانسته هم کار فردی و هم پروژه‌های گروهی را با موفقیت مدیریت کند و به سرانجام برساند.

حضرتی یادآور شد: دکتر دبیر سیاقی علاوه بر کار فردی، در کارهای گروهی نیز بی‌نظیر بود و توان مدیریت فوق‌العاده‌ای داشت. او در موسسه لغت‌نامه با توجه به این که استادان بزرگی مانند دکتر حسن انوری، دکتر احمدی گیوی، دکتر ستوده و دکتر رسول شایسته حضور داشتند، اما حضور دکتر دبیرسیاقی همیشه پررنگ بود و آن‌ها نیز به نظرات ایشان امتنان داشتند.

وی در ادامه افزود: ایشان در حوزه حافظ‌پژوهی فعالیت مکتوبی نداشتند. اما برنامه‌ای از حسین آهی در رادیو فرهنگ را دنبال می‌کرد و درباره تطبیق نسخ و نظراتشان را به صورت مکتوب و نامه‌نگاری از طریق من به آقای آهی منتقل می‌کردند. این تعاملات و مراودات، نشان‌دهنده عمق ادب و توانایی دکتر دبیر سیاقی در تحلیل و نقد ادبی بود.

حضرتی تأکید کرد: دکتر دبیر سیاقی با روش منظم و علمی خود توانست هم در کار فردی و هم در پروژه‌های گروهی، دستاوردهای شگفت‌آوری داشته باشد. او نه تنها مرجع پژوهشگران ادبیات و تاریخ ایران است، بلکه با مدیریت پروژه‌های بزرگ مانند لغت‌نامه دهخدا، پایه‌گذار ماندگارترین آثار فرهنگی و علمی ایران شد.

وی تاکید کرد: دکتر دبیر سیاقی به عنوان یک استاد و پژوهشگر، همواره در خدمت ترویج دانش و فرهنگ بود و با وجود نود و نه سال عمر، بیش از صد و بیست عنوان کتاب منتشر کرده است. بسیاری از این کتاب‌ها، مرجع و منبع اصلی پژوهشگران ادبیات و تاریخ ایران محسوب می‌شوند. فعالیت‌های او در حوزه تصحیح متون، تدوین لغت‌نامه فارسی، تحلیل نسخ ادبی و تعامل با شاعران و استادان بزرگ، همگی گواه بر عمق اندیشه، دقت علمی و توانایی مدیریتی او هستند.

به طور خلاصه، دکتر سید محمد دبیر سیاقی نه تنها یک استاد برجسته و پژوهشگر نام‌آور است، بلکه شخصیتی بی‌نظیر دارد که زندگی، تحصیل، پژوهش و فعالیت‌های فرهنگی او نمونه‌ای کامل از تعهد، علم و ادب در ایران معاصر است. از فعالیت‌های او می‌توان به پرورش دانشجویان، هدایت پروژه‌های ادبی و لغوی، مشارکت در تحلیل و اصلاح نسخ ادبی و.. اشاره کرد. این فعالیت‌ها او را به یکی از بزرگ‌ترین شخصیت‌های فرهنگی و علمی ایران تبدیل کرده است که آثارش به عنوان منابع معتبر مورد استفاده پژوهشگران و علاقه‌مندان خواهد بود.

حضرتی در خاتمه صحبت‌هایش گفت: دکتر دبیر سیاقی همچنین علاقه‌مند به فوتبال بود و خاطرات جذابی از فوتبال و مکاتبات خود حتی با رئیس فیفا و وزیر ورزش داشت. او به تحلیل دقیق مسابقات و پنالتی‌ها می‌پرداخت و معتقد بود که بعد از پایان 120 دقیقه، تمام یازده نفر حاضر در زمین باید در پنالتی‌ها مشارکت داشته باشند، نه فقط پنج نفر.

در بخش دیگر این برنامه، از کتاب «فرهنگ موسیقی ـ بلاغی حافظ» تالیف یاسر دالوند رونمایی شد. این کتاب به بررسی واژگان موسیقی در غزلیات حافظ می‌پردازد.

این برنامه با پرهیزکار معاون مطبوعات اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان و همچنین جعفر نصیری شهرکی  مدیر اسبق حوزه هنری قزوین و همچنین جمعی از علاقه‌مندان به فرهنگ و ادب پارسی با مجریگری سعید عاشقی شاعر و منتقد ادبی برگزار شد.

همچنین اجرای قطعاتی از موسیقی ایرانی توسط گروه «باربد» به سرپرستی سعید دولت زارعی و همچنین شعرخوانی کودکان و نوجوان از دیگر برنامه‌های این همایش ادبی و هنری بود.