از سدها تا آب انبارها

آرزو سلخوری

مقدمه

گردشگری آبی، به‌عنوان یکی از شاخه‌های نوین گردشگری، در استان‌های مختلف ایران پتانسیل‌های زیادی برای جذب گردشگران و ایجاد فرصت‌های اقتصادی دارد؛ قزوین، با وجود منابع و بناهای آبی فراوان، هنوز نتوانسته است به‌طور کامل از این پتانسیل‌ها بهره ببرد؛ در ادامه این گفت‌وگو، با شیما کبیری، پژوهشگر در حوزه آب و گردشگری آبی، به بررسی چالش‌ها و فرصت‌های گردشگری آبی در قزوین پرداخته‌ایم.

«شیما کبیری» پژوهشگر برجسته در حوزه منابع و گردشگری آبی، با تجربه‌ای غنی در زمینه بررسی سازه‌های آبی تاریخی و میراث آب، در تلاش است تا با استفاده از این جاذبه‌های تاریخی، گردشگری پایدار در ایران را ارتقاء دهد؛ کبیری که در زمینه پژوهش و مستندسازی منابع آبی استان فعال است، در این مصاحبه از مشکلات و راه‌حل‌های موجود صحبت کرده و به جاذبه‌هایی مانند قنات فضلعلی خان و آب انبارهای شهر قزوین پرداخته است.

ـ آیا می‌توانید به‌طور خلاصه برایمان توضیح دهید که گردشگری آبی چیست و چرا اهمیت دارد؟

گردشگری آبی به عنوان یکی از صنایع مهم در دنیا مطرح هست و به گردشگری‌ای اطلاق می‌شود که به‌طور خاص علاوه بر شناسایی منابع آبی و سازه‌های مرتبط به آنها به موضوع گردشگری پرداخته و در حقیقت علم بهره‌برداری از منابع آبی بدون آسیب زدن به محیط‌زیست و منابع طبیعی را تعریف می‌کند. این نوع گردشگری می‌تواند به‌عنوان یک محرک اقتصادی عمل کند، به‌ویژه در مناطقی که منابع آبی متنوعی دارند. علاوه بر این، گردشگری آبی به حفاظت از منابع آبی و استفاده بهینه از آن‌ها کمک می‌کند.

ـ چرا استان قزوین با وجود منابع آبی غنی، نتوانسته گردشگری آبی را به درستی توسعه دهد؟ آیا مشکل عمده در مدیریت منابع است یا در بازاریابی و جذب گردشگران؟

مشکل عمده قزوین در این زمینه ترکیبی از چند عامل است؛ اولاً، در سطوح تصمیم‌گیر استان آگاهی کافی از سازه‌های آبی تاریخی و پتانسیلی که در استان هست وجود ندارد. علاوه بر این، نگاه به گردشگری آبی استان صرفاً  نگاهی مدرن است در حالی که دانش مهندسی آب در ایران باستان که منجر به ساخت سازه‌های آبی تاریخی شده، در دنیا یکتا و ویژه است و در این راستا تصمیمات لازم در حوزه گردشگری آبی در استان به‌طور یکپارچه و هماهنگ انجام نمی‌شود و برخی از درجه اهمیت بسیار پایینی برخوردار است. همچنین جاذبه‌های طبیعی استان در حوزه گردشگری آبی مانند تالاب‌ها، چشمه‌ها و دریاچه‌های منطقه الموت و بعضی مزارع پرورش ماهی مستقر در آن منطقه، خود می‌تواند قزوین را به یکی از قطب‌های گردشگری آبی تبدیل کند.

ـ مطمئناً قنات فضلعلی‌خان یکی از جاذبه‌های منحصر به‌فرد در استان قزوین است. چه ویژگی‌هایی این قنات را تبدیل به یک جاذبه گردشگری منحصربه‌فرد می‌کند؟

قنات فضلعلی‌خان یکی از قدیمی‌ترین و پیچیده‌ترین قنات‌های ایران است؛ این قنات نه تنها به‌عنوان یک اثر تاریخی ارزشمند، بلکه به‌عنوان یک جاذبه گردشگری آبی با قابلیت‌های تاریخی، آموزشی و فرهنگی شناخته می‌شود؛ این قنات یک قنات منحصر به فرد است که عمر آن حدود 2 هزار سال تخمین زده می‌شود و سقف و دیوارهای آن کاملاً آجری است.

این قنات معماری بسیار زیبایی دارد و پتانسیل این را دارد که یکی از جاذبه‌های گردشگری در دنیا شود. جالب است بدانید که اساتید، دانشجویان و متخصصین حوزه آب از آلمان، هلند و چند کشور دیگر برای دیدن این قنات آمدند و از دیدن این سطح از تکنیک و فن مهندسی واقعاً شگفت‌زده شدند.

ـ چگونه موفق شدید آن را ثبت ملی کنید؟

ما تلاش کردیم تا با مستندسازی دقیق و جمع‌آوری اطلاعات علمی، این قنات را به ثبت ملی برسانیم تا هم از نظر میراث فرهنگی و هم از نظر گردشگری مورد توجه قرار گیرد؛ بخشی از قنات در روستای رادکان قرار دارد که من افتخار می‌کنم به مردمان آن روستا و اهالی عزیز آنجا به خصوص آقای مظاهر رضایی‌کیا، که با کمک آن‌ها توانستیم مستندات این قنات را تهیه کنیم. با مساعدت همکاران میراث فرهنگی و سرکار خانم فاطمه دهخدانیا، پرونده ثبتی این قنات را تهیه کردیم و در نهایت در دی‌ماه ۱۴۰۰ این قنات ثبت ملی شد.

ـ شما در حوزه گردشگری آبی فعالیت زیادی داشته‌اید؛ در این زمینه تفاهم‌نامه‌ای که بین وزارت نیرو و وزارت میراث فرهنگی بسته شده است، آن را توضیح دهید؟

در خصوص گردشگری آبی، یک تفاهم‌نامه بین وزارت نیرو و وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به امضاء رسید. هدف از این تفاهم‌نامه این بود که یک شیوه‌نامه اجرایی برای فعالیت‌های گردشگری تفریحی در منابع و تاسیسات آبی تدوین شود و اجرایی شود.

این شیوه‌نامه در مهرماه ۱۴۰۱ ابلاغ شد و هدف اصلی آن، توجه به گردشگری آبی در ایران بود که با توجه به جاذبه‌های خاص کشورمان در این زمینه، به توسعه این بخش کمک کند؛ در ایران، منابع و سازه‌های آبی زیادی وجود دارد که می‌توانند به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری مورد توجه قرار بگیرند.

ـ  این شیوه‌نامه اجرایی گردشگری آبی، چه موانعی را برای فعالان این حوزه در استان قزوین ایجاد کرده است؟

یکی از بزرگترین موانع، بی‌توجهی به نیازهای خاص گردشگری آبی در شیوه‌نامه‌هاست؛ این شیوه‌نامه‌ها معمولاً به‌صورت عمومی نوشته می‌شوند و نمی‌توانند چالش‌های خاص منطقه‌ای، به‌ویژه در استان‌هایی مانند قزوین که منابع آبی متنوعی دارند، را در نظر بگیرند.

علاوه بر این، کمبود منابع مالی برای اجرای این شیوه‌نامه‌ها و ناکافی بودن آموزش‌های تخصصی برای مدیریت گردشگری آبی از دیگر مشکلات است.

ـ در این شیوه‌نامه، کدام بخش‌ها مورد تاکید قرار گرفته‌اند؟

این شیوه‌نامه بخش‌های مختلفی از گردشگری آبی را شامل می‌شود؛ علاوه بر دریاچه‌ی سدها، محدوده‌هایی چون رودخانه‌ها، چشمه‌ها، تالاب‌ها، آب‌های معدنی، آب‌بندان‌ها و سازه‌های آبی تاریخی نیز مطرح شده‌اند؛ به ویژه سازه‌های آبی تاریخی و فرهنگی مانند قنات‌ها و آب‌انبارها، که تحت نظر گنجینه ملی آب ایران هستند و پروژه‌های گردشگری می‌توانند در تمامی این حوزه‌ها اجرا شوند، این دستورالعمل کاملاً قانونی است و هیچ مشکلی در اجرای مفاد آن وجود ندارد.

ـ در این شیوه‌نامه چرا تمرکز بر روی دریاچه‌ها و سدها بیشتر از سایر منابع آبی است؟

باید بگویم شیوه‌نامه تقریبا جامع و کامل است اما متاسفانه تمرکز وزارت نیرو بیشتر بر روی سدها و دریاچه‌های آن قرار گرفته است. این روند در استان‌ها نیز به نوعی گسترش پیدا کرده و بیشتر شرکت‌های آب منطقه‌ای و ادارات کل میراث فرهنگی استان‌ها، روی گردشگری مرتبط با دریاچه سدها کار می‌کنند. در استان قزوین، گردشگری آبی بر روی دو نقطه، یعنی بند زیاران و سد نهب متمرکز شده است. اما این در حالی است که طبق شیوه‌نامه اجرایی، ما می‌توانیم فعالیت‌های گردشگری بیشتر و بعضا با هزینه‌های کمتر و زود بازده‌تر در سایر بخش‌ها از جمله آب‌انبارها و سازه‌های آبی تاریخی انجام دهیم.

ـ چرا پروژه‌های آبی مانند طرح گردشگری سد نهب یا بند زیاران، در اولویت قرار دارند؟ به نظر شما چرا این پروژه‌ها به جای پروژه‌های دیگر مثل احیای آب انبارها، انتخاب شده‌اند؟

بیشتر پروژه‌هایی که به سدها مربوط می‌شوند، در ابتدا به دلیل چشم‌اندازهای زیبا و امکاناتی برای اسکان و استراحت برای جذب گردشگران مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ در حالی که احیای قنات‌ها و آب انبارها هم از جنبه تاریخی و فرهنگی و جذب گردشگر داخلی و خارجی بسیار حائز اهمیت است هم از لحاظ فنی و مالی؛ اما به دلیل توجه کم به جاذبه‌های فرهنگی، این پروژه‌ها اغلب در اولویت قرار نمی‌گیرند و شاید به نظر برسد آورد مالی خوبی ندارند در حالیکه در بلند مدت قطعا نسبت به سازه‌های آبی مدرن سوددهی بیشتری خواهند داشت. ضمنا برخی بناها و آثار تاریخی مرتبط با آب در تملک اداره کل میراث فرهنگی می‌باشد که البته طبق شیوه‌نامه ابلاغی با تعامل و همکاری دو دستگاه می‌توان از این فرصت استفاده درستی نمود.

ـ آیا شما طرح‌های خاصی برای جذب سرمایه‌گذاری در زمینه گردشگری آبی قزوین دارید؟ چطور می‌توانیم از منابع و پتانسیل‌های محلی به‌درستی بهره ببریم؟

بله، طرح‌هایی برای جذب سرمایه‌گذاری داریم که بیشتر بر توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد مسیرهای گردشگری آبی در سطح شهر قزوین و همچنین در اطراف قنات‌ها، چشمه‌ها و رودخانه‌ها تمرکز دارد. در ضمن استفاده از ظرفیت‌های بومی برای میزبانی گردشگران، مانند ایجاد خانه‌های بوم‌گردی بخصوص در منطقه آبگرم و طارم، می‌تواند راهکار خوبی برای جذب سرمایه‌گذاران باشد.

پیشنهادی به بنیاد نخبگان قزوین برای پروژه توسعه پایدار با سرمایه‌گذاری در بخش آب و گردشگری داده شد و خوشبختانه پذیرفته و به کمک استاد راهبر و دانشجویان نخبه مطالعه و گزارش نهایی آن ارائه گردید. هدف این بود که با توجه به شیوه‌نامه اجرایی، بتوانیم به سازه‌های آبی تاریخی استان قزوین توجه ویژه‌ای داشته باشیم. قزوین شهر آب‌انبارهاست و ظرفیت بسیار خوبی برای توسعه گردشگری آبی دارد. از دیگر اهداف این طرح ایجاد اشتغال با تمرکز بر گردشگری آبی بجای کشاورزی و در نتیجه کاهش فشار بر منابع آبی بود. از همین جا اعلام می‌کنم که این آمادگی وجود دارد که گزارش مذکور در هیات‌ اندیشه‌ورز گردشگری استانداری ارائه شود.

ـ آیا در جلسات و تعاملات خود با مسئولین، به راهکارهایی اشاره کرده‌اید که بتوانند به بهبود وضعیت گردشگری آبی در قزوین کمک کنند؟ چه مشکلاتی در تعامل با مسئولین احساس کرده‌اید؟

ما در جلسات مختلف به ضرورت توجه بیشتر به منابع آبی، به‌ویژه قنات‌ها، آب انبارها، چشمه‌ها و رودخانه‌ها با توجه به پتانسیل‌های استان قزوین، اشاره کرده‌ایم. همچنین، بر لزوم آموزش و ارتقای آگاهی مسئولین درباره ارزش‌های گردشگری آبی تاکید کرده‌ایم؛ متاسفانه، یکی از مشکلاتی که در تعامل با مسئولین احساس کرده‌ایم، کمبود همکاری و هماهنگی بین دستگاه‌ها است. به‌ویژه در حوزه‌های مختلفی مانند آب و میراث فرهنگی، گاهی اوقات اولویت‌ها به‌درستی مشخص نمی‌شود. شاید یک دلیل آن عدم شناخت کافی ظرفیت‌های آبی استان و عدم تخصص در موضوعات مطرح شده می‌باشد که ضروری است در هیات اندیشه‌ورز گردشگری این مسائل بررسی بیشتری شود.

ـ چرا مسئله احیای آب‌انبارها به‌عنوان جاذبه گردشگری در قزوین به‌طور جدی پیگیری نمی‌شود؟ آیا این مشکل به عدم آگاهی و تخصیص منابع کافی بازمی‌گردد؟

بله، یکی از دلایل اصلی عدم پیگیری احیای قنات‌ها و آب‌انبارها به تخصیص نادرست منابع مالی بازمی‌گردد؛ همچنین، به نظر می‌رسد که مسئولین به اهمیت فرهنگی و تاریخی این جاذبه‌ها کمتر توجه دارند و به نحوی آن را اتلاف بودجه قلمداد می‌کنند. به‌ویژه در مناطقی که آب انبارها در کنار دیگر جاذبه‌های تاریخی قرار دارند، می‌توان از آن‌ها به‌عنوان یک منبع جذب گردشگر استفاده کرد. در جلسه هیات اندیشه‌ورز گردشگری استان قزوین در حضور استاندار نیز عنوان کردم که به نظر من احیا و مرمت قنات‌ها و آب‌انبارهای استان قزوین باید جزو اولویت‌های گردشگری آبی استان قرار گیرد. اگر بخشی از بودجه که برای مطالعه طرح‌ گردشگری سد نهب اختصاص یافته، به احیا و مرمت آب‌انبارها اختصاص می‌یافت، ما می‌توانستیم به سرعت در این زمینه پیشرفت کنیم.

ـ چطور می‌توان از ظرفیت‌های موجود در استان، مانند چشمه‌ها و آب‌های معدنی، در توسعه گردشگری آبی استفاده کرد؟

چشمه‌ها و آب‌های معدنی می‌توانند به‌عنوان منابع درمانی و تفریحی در گردشگری آبی مورد استفاده قرار گیرند، ایجاد استراحتگاه‌ها و مراکز درمانی در اطراف این منابع می‌تواند موجب جذب گردشگران داخلی و خارجی شود. همچنین، استفاده از منابع آب‌های معدنی در گردشگری سلامت می‌تواند بعد اقتصادی مهمی را به گردشگری آبی اضافه کند.

ـ برای حفظ و گسترش گردشگری آبی در قزوین، چه اقداماتی از سوی دولت و بخش خصوصی باید صورت گیرد؟ به نظر شما چه سیاست‌های حمایتی باید اتخاذ شود؟

باید یک استراتژی جامع برای توسعه گردشگری آبی در قزوین تدوین شود که شامل برنامه‌ریزی‌های کوتاه و بلندمدت، حمایت‌های مالی، استفاده از متخصصین در حوزه مرمت و احیا، اختصاص تسهیلات ویژه برای سرمایه‌گذاران، آموزش نیروی انسانی و بهبود زیرساخت‌ها باشد. همچنین، حمایت از پروژه‌هایی که به‌طور خاص به حفظ و نگهداری منابع  و سازه‌های آبی مربوط هستند، باید در اولویت قرار گیرد.

ـ آیا نظارت و کنترل بر فعالیت‌های گردشگری آبی در استان به‌درستی انجام می‌شود؟ در این زمینه خلأ قانونی یا اجرایی وجود دارد؟

به نظر نظارت کافی بر فعالیت‌های گردشگری آبی در استان وجود ندارد و یا بهتر بگویم تعریف خاصی برای گردشگری آبی در استان قزوین ارائه نشده است. به‌ویژه در مناطقی که منابع آبی به‌طور سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرند، نظارت بر استفاده بهینه از این منابع و حفظ آن‌ها به خصوص مسائل کیفی و محیط زیستی، می‌تواند به‌طور جدی‌تری انجام شود.

ـ آیا ممکن است قزوین به عنوان قطب گردشگری آبی در کشور شناخته شود؟

قطعا. قزوین با توجه به ویژگی‌هایی که دارد، از جمله قنات‌ها، آب‌انبارها، چشمه‌ها و رودخانه‌ها، شبکه آبیاری دشت قزوین و همچنین سیستم و طومار آبیاری باغستان سنتی قزوین، می‌تواند به یک قطب گردشگری آبی با جاذبه‌های متنوع تبدیل شود. ما در تعاملات با استان یزد، تجربیات خوبی داریم که می‌تواند برای توسعه گردشگری آبی قزوین مفید باشد. همچنین، پروژه احداث موزه آب در گرمابه تاریخی بلور شهر قزوین، که سال‌هاست در حال پیگیری است، می‌تواند به عنوان یک پایگاه مهم گردشگری آبی مطرح شود؛ استاندار و مسئولین استان می‌توانند با مشارکت جوامع محلی و استفاده از نظرات آن‌ها، پروژه‌های گردشگری آبی را در مناطق مختلف استان به بهترین شکل اجرا کنند.

***

با توجه به پتانسیل‌های موجود در استان قزوین، گردشگری آبی علاوه بر اینکه می‌تواند تبدیل به یکی از منابع اصلی درآمدی استان شود، با ایجاد اشتغال مکمل به خصوص در روستاها، از فشار بر روی منابع آبی برای کشاورزی می‌کاهد. اگر مسئولین و فعالان این حوزه توجه ویژه‌ای به منابع آبی، احیای آثار تاریخی و زیرساخت‌های لازم داشته باشند، قزوین می‌تواند به‌عنوان یک قطب گردشگری آبی مطرح شود؛ همکاری میان دولت، بخش خصوصی، متخصصین و جوامع محلی می‌توانند به تحقق این چشم‌انداز کمک کنند، و شیما کبیری با دقت و تخصص خود در این زمینه، امید به توسعه و بهبود وضعیت گردشگری آبی در قزوین را زنده نگه داشته است.