از تورم و کاهش قدرت خرید مردم تا آینده مبهم نشر

فضای مجازی و کتاب صوتی جایگزین کتاب فیزیکی نمی شود

گزارش ـ مریم بهبهانی‌فر:

مقدمه:

نمایشگاه‌های کتاب همواره به عنوان ویترین مهمی برای عرضه دستاوردهای صنعت نشر و فرصتی مغتنم برای تعامل مستقیم نویسندگان، ناشران و مخاطبان شناخته شده‌اند. با این حال، نمایشگاه کتاب قزوین در دوره‌های اخیر با چالش‌های متعددی روبرو بوده که نه تنها بر روند برگزاری آن، بلکه بر آینده فعالیت ناشران و وضعیت کلی فرهنگی استان سایه افکنده است.

 انتخاب مکان برگزاری نمایشگاه که با ترافیک و کمبود پارکینگ، دسترسی را برای شهروندان قزوینی دشوار ساخته تا نبود امکانات اولیه رفاهی مانند تهویه مطبوع و سیستم سرمایشی مناسب، همگی دست به دست هم داده‌اند تا تجربه حضور در این رویداد فرهنگی، بیش از آنکه لذت‌بخش باشد؛ طاقت‌فرسا شود.

هرچند این مشکلات تنها یک نقطه سیاه از چالش‌های پیش روی ناشران است، مهم‌تر آن است که کاهش تعداد ناشران حاضر در نمایشگاه نسبت به دوره‌های گذشته، زنگ خطری برای پویایی صنعت نشر در استان می‌باشد.

هزینه‌های سرسام‌آور تبلیغات، حمل و نقل و اجاره غرفه در کنار تخفیف‌های اجباری که ناشران ناگزیر به پرداخت آن هستند؛ سودآوری را برای آنها به حداقل رسانده و بسیاری از ناشران را از حضور در این رویدادهای مهم بازداشته است.

در بطن تمامی این مشکلات، عامل تعیین‌کننده‌تر و بنیانی‌تر دیگر، رکود اقتصادی و کاهش قدرت خرید مردم است. اکنون تورم فزاینده، اولویت نیازهای اساسی همچون خوراک، پوشاک و درمان را بر نیازهای فرهنگی و ذهنی چون کتاب ترجیح داده است. این وضعیت موجب شده تا «سفره کتاب» مردم کوچک‌تر شود و تیراژ کتاب‌ها نیز به تبع آن کاهش یابد.

نمایشگاه کتاب قزوین در آینه مشکلات

در راستای بررسی چالش‌های حوزه نشر به سراغ ناشران حاضر در نمایشگاه کتاب قزوین رفتیم که در سرای شترخان از مجموعه تاریخی سعدالسلطنه برگزار شده و تا چهارم مهرماه ادامه دارد و به گفته ناشران حاضر در این نمایشگاه سودآوری برای آنها به همراه نداشته است.

محسن ساکتی، مدیر انتشارات شمع آوید که در این نمایشگاه حضور داشت در گفت و گو با ولایت، از مشکلات عدیده ناشران و ضعف‌های فزاینده در برگزاری نمایشگاه‌های کتاب استانی برای ما صحبت کرد.

او نزدیک به پنج سال است که در حوزه نشر فعال می‌باشد و انتشارات او در زمینه‌های تخصصی جامعه‌شناسی، روانشناسی، مطالعات فرهنگی و ادبیات و تا حدودی کودک و نوجوان فعالیت می‌کند. سال گذشته نیز به عنوان ناشر فعال و برگزیده استان قزوین انتخاب شده است. چندین دوره هم کارگاه‌های «آموزش نویسندگی» برای نوجوانان برگزار کرده و کتاب «دست‌های کوچک، فکرهای بزرگ» ثمره این کارگاه‌ها می‌باشد.

نوآوری در نشر و پرهیز از بازنشر صرف

ساکتی به رویکرد انتشارات شمع آوید در چاپ آثار دست اول اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: تقریبا ۹۵ درصد عناوین این انتشارات چه در حوزه تألیف و چه در حوزه ترجمه، آثاری جدید و تولید محتوا هستند. در حالی که بسیاری از ناشران به جای تولید محتوای جدید، صرفا به بازنشر آثار موفق دیگر ناشران بسنده می‌کنند؛ اما ما از این رویکرد پرهیز کرده‌ایم.

او با اشاره به همکاری گسترده با نویسندگان و مؤلفان قزوینی مطرح می‌کند: کتاب‌هایی چون «باغستان‌های سنتی قزوین اثر دکتر بیدا میرحسینی» و «ادبیات در آئینه مطبوعات، اثر دلارام عابدی»‌ از آثار خوب انتشارات شمع آوید هستند. از دیگر کتاب‌های این انتشارات «شراب مرگ و چندعاشقانه موهوم اثر حامد مکملی» شامل 18 داستان و داستانک و کتابی از «سعید عاشقی در حوزه ادبیات» بوده که به تازگی منتشر شده است و در مجموع، تاکنون حدود ۸۰ عنوان کتاب در حوزه‌های مختلف از سوی انتشارات شمع آوید منتشر شده است.

فراموشی نمایشگاه‌های کتاب استانی پس از کرونا

مدیر انتشارات شمع آوید در ادامه این گفت‌وگو با ابراز تاسف، از وضعیت نامناسب برگزاری نمایشگاه‌های کتاب استانی پس از دوران کرونا سخن به میان می‌آورد و بیان می‌کند: نمایشگاه‌های استانی پیش از کرونا، فرصتی بی‌نظیر برای معرفی آثار و ایجاد ارتباط مستقیم با مخاطبان در سراسر کشور به ویژه در مناطق محروم بود و ناشرانی مانند ما که لزوما کتابفروشی نداریم می‌توانستیم از این فرصت برای عرضه محصولات خود استفاده کنیم؛ متاسفانه با وقوع کرونا این نمایشگاه‌ها دیگر برگزار نشدند و این موقعیت خوب از بین رفت.

ساکتی می‌گوید: بن‌های کتاب که در برپایی نمایشگاه‌های استانی به ازای هر کارت ملی به بازدیدکنندگان تعلق می‌گرفت، کمک خوبی به فروش و ترویج کتاب می‌کرد. متاسفانه حذف این بن‌ها آسیب بزرگی به اقتصاد نشر و استقبال عمومی از نمایشگاه‌ها وارد کرده است.

بار مالی سنگین بر دوش ناشران

ساکتی با گلایه از عدم حمایت کافی از ناشران در برگزاری نمایشگاه‌ها، عنوان می‌کند: در گذشته، ما با دعوت و گزینش به نمایشگاه‌های استانی اعزام می‌شدیم و به دلیل حضور در مناطق محروم از امتیازاتی برخوردار می‌گشتیم. به طور معمول نیز میزبان، برگزاری نمایشگاه، تبلیغات و اطلاع‌رسانی را عهده‌دار می‌شد. اکنون، اما تمام هزینه‌های برگزاری از چاپ بنر و تراکت گرفته تا اجاره مکان، بر عهده خود ناشران است.

او با اشاره به تجربه برگزاری نمایشگاه در قزوین مطرح می‌کند: در این نمایشگاه، شهرداری بابت مکان از ما هزینه‌ای دریافت نکرد که این لطف بزرگی بود؛ اما در نمایشگاه‌های گذشته برای مکان نیز هزینه پرداخت می‌کردیم و کمک سازمان‌ها تنها به نامه‌نگاری‌های اداری و صدور مجوز محدود می‌شد. در بهترین حالت، اوج کمک‌های سازمانی در این بوده است که فضاهای بیشتری برای نصب بنر در اختیار ما بگذارند.

استقبال مردمی و امید به آینده

این فعال حوزه نشر با وجود تمام این چالش‌ها، از استقبال نسبتا خوب بازدیدکنندگان از نمایشگاه در قزوین ابراز رضایت می‌کند؛ البته دلیل این استقبال را حضور مسافران و گردشگران در شهر قزوین، به ویژه در ایام تعطیلات، و برنامه‌های فرهنگی جانبی به مناسبت روز قزوین و در نزدیکی مکان نمایشگاه دانست.

ساکتی همچنین ابراز امیدواری می‌کند: با بهبود شرایط و حمایت‌های بیشتر، صنعت نشر کشور بتواند از این دوران سخت عبور کند و چون گذشته به اوج بازگردد.

هزینه‌های بالای برگزاری و قدرت خرید تحلیل رفته مردم

در ادامه‌ این گفت‌وگو، مدیر انتشارات شمع آوید درباره‌ی مشکلات برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و تاثیرات مخرب اقتصادی بر صنعت نشر نیز درددل‌ها و تحلیل‌هایی مطرح می‌کند؛ مشکلات دسترسی مکانی به نمایشگاه‌ها، هزینه‌های سرسام‌آور تبلیغات و مهم‌تر از همه، کاهش چشمگیر قدرت خرید مخاطبان از جمله این چالش‌ها بود.

ساکتی می‌گوید: محل برگزاری نمایشگاه در نقطه شلوغ شهر قرار گرفته، مشکلات ترافیکی و کمبود جای پارک، دسترسی را برای بسیاری از شهروندان دشوار کرده است. اطلاع‌رسانی خوبی هم درباره محل برگزاری نمایشگاه و موقعیت مکانی آن در سرای سعدالسلطنه صورت نگرفته است.

این ناشر اضافه می‌کند: سال گذشته، نمایشگاه کتاب قزوین در سرای بهشتیان بود و امسال به سرای شترخان منتقل شده‌ایم که در معرض دید نیست؛ از سویی دیگر دسترسی به امکانات اولیه مانند سیستم‌های سرمایشی با توجه به گرمای هوا چالش‌برانگیز است و امیدوارم برای نمایشگاه‌های آینده وضعیت بهتر شود.

او با اشاره به هزینه‌های سنگین تبلیغات و برگزاری نمایشگاه‌ها عنوان می‌کند: اگر حمایت شهرداری قزوین در خصوص رایگان کردن مکان نبود، ما مجبور بودیم هزینه‌های بالایی برای اجاره فضا و تبلیغات محیطی پرداخت کنیم. با وجود این حمایت و از آنجایی که هزینه نصب بنرها و حمل و نقل بر عهده ما می‌باشد و با توجه به قیمت پایین کتاب و تخفیف‌های اجباری در نمایشگاه‌ها که 20تا ۵۰ درصد است؛ عملا سود چندانی برای ناشران باقی نمی‌ماند که بتواند این هزینه‌ها را پوشش دهد؛ این چالش موجب شده است تا ناشران به خصوص آن‌هایی که کتابفروشی دارند از حضور در نمایشگاه‌ها صرف‌نظر کنند زیرا برای آنها مقرون به صرفه نیست.

تورم؛ عامل اصلی کاهش مخاطبان کتاب

از دیگر نکات مطرح شده از سوی مدیر انتشارات شمع آوید، تاثیر مستقیم تورم بر کاهش فروش کتاب و حضور مخاطبان در نمایشگاه‌ها بود؛ ساکتی در این باره توضیح می‌دهد: چالش اصلی در حوزه نشر، کاهش قدرت خرید مردم است. متاسفانه درآمدهای مردم متناسب با تورم افزایش نیافته و این امر موجب شده است تا کتاب از سبد کالاهای اساسی بسیاری از خانوارها خارج شود. در گذشته یک خانواده می‌توانست با مبلغ شاید اندک ۵ عنوان کتاب تهیه کند، اما امروز خانواده‌ها توانایی خرید یک یا دو عنوان را هم به سختی دارند.

ساکتی در پاسخ به این سوال که آیا فضای مجازی و کتاب‌های صوتی و دیجیتال موجب کاهش استقبال از کتاب‌های فیزیکی شده‌اند؛ مطرح می‌کند: فضای مجازی و کتاب‌های صوتی، عامل اصلی کاهش فروش کتاب فیزیکی نیستند؛ بسیاری از کتاب‌ها نسخه‌های صوتی ندارند. افرادی که به صورت حرفه‌ای پیگیر آثار یک ناشر هستند، همچنان به دنبال نسخه فیزیکی کتاب می‌باشند. مشکل اصلی، کاهش توانایی مالی مردم یا به عبارتی کاهش قدرت خرید برای خرید کتاب است.

او خاطرنشان می‌کند: دلیل اصلی در کاهش خرید کتاب، تورم و قدرت خرید پایین مردم است. مردم همچنان به کتاب نیاز دارند؛ اما به دلیل گرانی، توانایی خرید گذشته را ندارند و مجبور به انتخاب گزینه‌های ارزان‌تر یا رایگان‌تر هستند و این پدیده موجب کوچک شدن سفره کتاب مردم و کاهش تیراژ کتاب شده است.

این ناشر ادامه می‌دهد: در شرایط اقتصادی کنونی، نیازهای اساسی مانند مسکن، خوراک و درمان در اولویت هستند و کتاب به عنوان یک «غذای ذهنی» یا «کالای لوکس» در اولویت‌های دیگر قرار می‌گیرد. طبقه متوسط که پیش از این قدرت خرید بیشتری داشت، اکنون توانایی خرید کتاب را از دست داده است و این موضوع مستقیما بر حضور ناشران و فروشندگان کتاب در نمایشگاه‌های کتاب تاثیر می‌گذارد.

لزوم بازنگری در سیاست‌ها

مدیر انتشارات شمع آوید با اشاره به حضور کمرنگ ناشران، به خصوص آن‌هایی که دارای کتابفروشی هستند در نمایشگاه‌ها، یادآور می‌شود: برای ناشرانی که کتابفروشی دارند دیگر حضور در نمایشگاه‌ها با این هزینه‌ها و تخفیف‌هایی که بایست بر روی کتاب‌ها اعمال کنند؛ توجیه اقتصادی ندارد از همین رو آن‌ها ترجیح می‌دهند تمرکز خود را بر فروش حضوری در کتابفروشی‌های خود بگذارند.

ساکتی تاکید می‌کند: با توجه به این چالش‌ها نیاز هست که سیاست‌گذاران و مسئولان با درک عمیق‌تر از مشکلات اقتصادی و اجتماعی، بازنگری جدی در نحوه حمایت از ناشران و برگزاری نمایشگاه‌ها داشته باشند تا این حوزه فرهنگی بتواند به حیات خود ادامه دهد.

کاهش تعداد ناشران؛ زنگ خطری برای صنعت نشر

از دیگر نگرانی‌های مدیر انتشارات شمع آوید، کاهش تعداد ناشران حاضر در نمایشگاه است؛ او در این باره با اشاره به حضور تنها سه ناشر اصلی شامل شمع آوید، پنجم اردیبهشت و آذرمیدخت و نمایندگی خود از سوی سه ناشر دیگر شامل: دکتر سلیمی یا دکتر سین، علامه، سایه گستر و پرک، تشریح می‌کند:  استان قزوین دارای 90 ناشر است؛ اما تنها ۱۰ ناشر فعال هستند و در نمایشگاه گذشته ۸ ناشر حضور داشتند و امسال این تعداد به سه ناشر اصلی رسیده است. اگر این روند ادامه یابد در آینده شاهد حضور ناشران کمتری خواهیم بود که این برای صنعت نشر استان نگران‌کننده است.

نمایشگاه کتاب یا سونا خشک؛ فریاد ناشران قزوینی از بی‌توجهی مسئولان

وضعیت نامناسب مکان برگزاری نمایشگاه کتاب قزوین و نبود امکانات سرمایشی، از دیگر گلایه‌های مدیر انتشارات شمع آوید به نمایندگی از ناشران حاضر در نمایشگاه بود.

ساکتی با اشاره به گرمای روزهای اخیر در محل برگزاری نمایشگاه، می‌افزاید: در حالی که دمای هوا بالا و گرما طاقت فرسا بود، متاسفانه در محل برگزاری نمایشگاه هیچ‌گونه امکانات سرمایشی مناسبی دیده نشد. نمایشگاه‌های دیگر که همزمان با این نمایشگاه برپا هستند و در غرفه‌های کناری ما با فاصله چند متر واقع شده‌اند؛ دارای کولر و پنکه می‌باشند؛ اینجا یک پنکه هم برای رفاه حال بازدیدکنندگان و ما در نظر گرفته نشده، این وضعیت موجب شده است تا نمایشگاه بیشتر شبیه به یک «سونا خشک» باشد و مخاطبان علاقه‌مند به کتاب، پس از دقایقی به دلیل آنکه نمی‌توانند گرما را تحمل کنند؛ محل را ترک می‌کنند.

حوزه کودک و نوجوان، تنها پناهگاه اقتصادی ناشران

این فعال حوزه نشر، با اشاره به تاثیر مستقیم وضعیت اقتصادی بر انتخاب کتاب‌ها، مطرح می‌کند: با توجه به کاهش قدرت خرید مردم، دیگر کتاب‌های بزرگسالان فروش چندانی ندارند. در نمایشگاه امسال، من مجبور شدم تنها کتاب‌های کودک و نوجوان را عرضه کنم؛ چرا که مشاهده کردم کتاب‌های کودک و نوجوان در مقابل کتاب بزرگسال، فروش بیشتری دارد. این نشان می‌دهد که خانواده‌ها در شرایط فعلی، خرید کتاب را به سمت نیازهای فرزندان خود سوق داده‌اند و این اجبارها، چرخه اقتصادی نشر را تحت تاثیر قرار داده است.

ساکتی با تاکید بر اینکه «چرخه باید بچرخد» ابراز می‌کند: ناشران مجبور هستند با شرایط اقتصادی وفق پیدا کنند و سمت و سوی تولیدات خود را به سمت کتاب‌های پرفروش‌تر و کم‌هزینه‌تر تغییر دهند. این وضعیت در نهایت منجر به کاهش تنوع و کیفیت کتاب‌های بزرگسال و تخصصی خواهد شد؛ چرا که ناشران توانایی و انگیزه چاپ مجدد کتاب‌های فاقد فروش را از دست می‌دهند.

نقش سیاست و ساختار در کوچک شدن سفره کتاب

او نقش سیاست‌ها و ساختارهای کلان اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را در این وضعیت بسیار پررنگ می‌داند و می‌گوید: متاسفانه پیشنهادها و نظرات ما ناشران نیز در این زمینه جایگاه چندانی ندارد؛ چرا که مسائل کلان جامعه از اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بر فعالیت‌های ما تحمیل می‌شود. زمانی که ساختارها به گونه‌ای است که قدرت عاملیت و اختیار را از ناشران می‌گیرند و انتخاب‌ها را محدود می‌کنند؛ طبیعتا شاهد چنین وضعیتی خواهیم بود. اکنون در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که این ساختارها، قدرت و توانایی ما را برای تغییر و تأثیرگذاری کوچک و کوچک‌تر می‌کنند و این کتاب‌ها که حاصل زحمات و دیدگاه‌های ما هستند دیگر قابلیت چاپ مجدد نخواهند داشت.

این اظهارات و با توجه به مشاهدات روزنامه ولایت که در مدت زمان حضور در نمایشگاه مشاهده کرد هیچ یک از بازدیدکنندگان از نمایشگاه خرید نکردند؛ تصویر روشنی از مشکلات چندوجهی صنعت نشر و لزوم بازنگری جدی در سیاست‌گذاری‌های حمایتی از سوی مسئولان فرهنگی را نشان می‌دهد و ضرورت دارد برای حفظ حیات این صنعت، توجه و حمایت بیشتری از سوی مسئولان به حوزه نشر و کتاب شود.