آموزش و پرورش ایران در دوره پساجنگ
- شناسه خبر: 85295
- تاریخ و زمان ارسال: 31 خرداد 1405 ساعت 07:30
- بازدید :
منوچهر کلهر ـ پژوهشگر حوزه علوم تربیتی
تجربه کشورهای درگیر جنگ و بحران نشان میدهد که خسارتهای وارده به نظام آموزشی صرفا به تخریب ساختمانها و تجهیزات محدود نمیشود. بلکه، مهمترین آسیب جنگ، اختلال در فرایند یادگیری، تضعیف سرمایه انسانی، افزایش نابرابریهای آموزشی، آسیبهای روانی و اجتماعی دانشآموزان و کاهش تابآوری نظام آموزشی است. از این رو، بازسازی آموزش و پرورش را نمیتوان صرفا به معنای بازسازی مدارس دانست؛ بلکه لازم است بازسازی نظام یادگیری، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی کشور در کانون توجه قرار گیرد.
گزارشات یونسکو و مطالعه تجربه کشورهایی مانند اوکراین (جنگ روسیه و اوکراین، از ۲۰۲۲ تاکنون)، رواندا (نسلکشی و جنگ داخلی ۱۹۹۴)، بوسنی و هرزگوین (جنگ بوسنی، ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵)، ژاپن (بازسازی پس از جنگ جهانی دوم، ۱۹۴۵) و کره جنوبی (بازسازی پس از جنگ کره، ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳) نشان میدهد که موفقیت دوره پساجنگ بیش از آنکه به حجم سرمایهگذاری عمرانی وابسته باشد، به میزان توجه دولتها به کیفیت یادگیری، توانمندسازی معلمان، سلامت روان دانشآموزان و بازسازی اعتماد اجتماعی وابسته است.
بر این اساس، آموزش و پرورش ایران در دوره پساجنگ با پنج مساله بنیادین روبهرو خواهد بود.
خطر افت یادگیری و گسترش شکاف آموزشی
مهمترین مساله، کاهش کیفیت یادگیری دانشآموزان در اثر اختلالهای آموزشی ناشی از شرایط جنگی است. تجربه اوکراین در جریان جنگ روسیه و اوکراین (از ۲۰۲۲ تاکنون) نشان داده است که حتی در مناطقی که مدارس به طور کامل تخریب نشدهاند، افت محسوس در مهارتهای خواندن، نوشتن، ریاضی و یادگیری پایه مشاهده میشود. همچنین دانشآموزان مناطق محروم و خانوادههای کمبرخوردار بیش از سایر گروهها در معرض عقبماندگی آموزشی قرار میگیرند.
بنابراین مهمترین دغدغه آموزش و پرورش در دوره پساجنگ باید جلوگیری از شکلگیری نسل دارای فقر یادگیری باشد؛ نسلی که حضور در مدرسه را تجربه کرده اما از دستیابی به مهارتهای پایه محروم مانده است.
آسیبهای روانی و اجتماعی دانشآموزان و معلمان
جنگ صرفا زیرساختها را تخریب نمیکند؛ بلکه احساس امنیت، امید و آرامش را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. اضطراب، سوگ، ناامنی روانی، کاهش انگیزه تحصیلی و اختلال در روابط اجتماعی از جمله پیامدهای شناختهشده بحرانهای گسترده است.
تجربه کشورهای مختلف، از رواندا پس از نسلکشی ۱۹۹۴ گرفته تا اوکراین در جنگ جاری از سال ۲۰۲۲، نشان میدهد که مدرسه در دوره پساجنگ باید علاوه بر نقش آموزشی، نقش حمایتی و ترمیمکننده نیز ایفا کند. دانشآموزی که از نظر روانی آمادگی یادگیری ندارد، حتی در بهترین فضای آموزشی نیز موفق نخواهد بود. از این رو سلامت روان دانشآموزان و معلمان باید به عنوان یکی از مسائل محوری آموزش و پرورش مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت بازسازی سرمایه انسانی آموزش و پرورش
در همه تجربههای موفق پساجنگ، معلمان محور اصلی بازسازی نظام آموزشی بودهاند. ژاپن پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵ و کره جنوبی پس از جنگ کره (۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳)، بخش مهمی از سرمایهگذاری خود را متوجه توسعه حرفهای معلمان و ارتقای کیفیت آموزش کردند.
آموزش و پرورش ایران نیز در دوره پساجنگ با این پرسش اساسی روبهرو خواهد بود که چگونه میتوان معلمان را از نقش مجریان برنامههای درسی به نقش رهبران یادگیری و بازسازی اجتماعی ارتقا داد. بدون نیروی انسانی توانمند، هیچیک از اهداف بازسازی آموزشی تحقق نخواهد یافت.
نقش آموزش و پرورش در تقویت انسجام اجتماعی و هویت ملی
یکی از مهمترین درسهای رواندا پس از نسلکشی ۱۹۹۴ و بوسنی و هرزگوین پس از جنگ بوسنی (۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵) آن است که مدرسه میتواند هم عامل ترمیم اجتماعی باشد و هم زمینهساز تداوم شکافهای اجتماعی. در جوامعی که دورهای از تنش و بحران را پشت سر گذاشتهاند، نظام آموزشی نقشی فراتر از آموزش علوم و مهارتها بر عهده دارد.
آموزش و پرورش باید بستری برای تقویت اعتماد اجتماعی، مسئولیتپذیری مدنی، همبستگی ملی، گفتوگو، احترام متقابل و مشارکت اجتماعی فراهم آورد. در غیر این صورت، آثار اجتماعی بحران میتواند برای سالهای طولانی در جامعه باقی بماند.
ضرورت ایجاد نظام آموزشی مقاوم در برابر بحران
یکی دیگر از درسهای مهم بحرانهای معاصر آن است که نظامهای آموزشی باید برای تداوم فعالیت در شرایط اضطراری آمادگی داشته باشند. تجربه اوکراین در جنگ روسیه و اوکراین (از ۲۰۲۲ تاکنون) نشان داد که آموزش مجازی، محتوای دیجیتال، برنامهریزی برای شرایط بحرانی و انعطافپذیری ساختارهای آموزشی میتواند از توقف کامل آموزش جلوگیری کند.
از این منظر، مساله اصلی صرفا بازسازی آنچه آسیب دیده نیست، بلکه ایجاد نظام آموزشی تابآوری است که بتواند در مواجهه با بحرانهای آینده نیز مأموریت خود را ادامه دهد.
در دوره پساجنگ، مدرسه صرفا یک نهاد آموزشی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین نهادهای بازسازی کشور و تضمینکننده کیفیت سرمایه انسانی نسل آینده محسوب میشود.
