شکست انگاره‌های دفاعی مثلث غرب ـ اسرائیل

مرسده زندیه ـ کارشناسی فقه و حقوق دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)

عبور از «جنگ سایه‌ها»

دهه‌ها بود که تقابل ایران و اسرائیل در قالب «جنگ سایه‌ها» و عملیات‌های غیرمستقیم تعریف می‌شد. اما حوادث اخیر، به ویژه پس از حمله به کنسولگری ایران در دمشق و متعاقب آن عملیات «وعده صادق»، پارادایم‌های امنیتی منطقه را جابجا کرد. آنچه در این برهه به عنوان شکست استراتژیک آمریکا و اسرائیل مشاهده شد، فراتر از اصابت چند موشک، بلکه در تغییر توازن بازدارندگی بود.

1ـ شکست در محاسبات «آستانه تحمل»

بزرگترین خطای محاسباتی دستگاه‌های اطلاعاتی اسرائیل و آمریکا، برآورد غلط از واکنش ایران بود. تصور بر این بود که ایران همچون گذشته به «صبر استراتژیک» ادامه خواهد داد. حمله به کنسولگری (که طبق عرف حقوق بین‌الملل خاک کشور محسوب می‌شود) نشان داد که اسرائیل در تخمین خطوط قرمز جدید ایران دچار اشتباه فاحش شده است. این «نابینایی استراتژیک» باعث شد آن‌ها برای پاسخی در این سطح از خاک اصلی ایران آمادگی روانی و سیاسی نداشته باشند.

2ـ پوشالی شدن دکترین «دفاع مطلق»

اسرائیل سال‌ها با تکیه بر لایه‌های پدافندی چندگانه (گنبد آهنین، فلاخن داوود و پیکان) و حمایت مستقیم ناوهای آمریکایی و سنتکام، مدعی امنیت نفوذناپذیر بود. هرچند در تقابل اخیر حجم بزرگی از پرتابه‌ها رهگیری شد، اما صرفِ عبور تعدادی از موشک‌ها از غلیظ‌ترین پدافند هوایی جهان و اصابت به پایگاه‌های استراتژیکی نظیر «نواتیم»، یک شکست فنی و حیثیتی برای تکنولوژی نظامی غرب بود. این اتفاق ثابت کرد که در یک جنگ تمام عیار و فرسایشی، سیستم‌های چند میلیارد دلاری لزوما تضمین‌کننده امنیت نیستند.

3ـ شکست در برقراری «بازدارندگی پایدار»

هدف آمریکا از حضور نظامی در منطقه، بازداشتن ایران از اقدام مستقیم بود. اعزام ناوها و پیام‌های دیپلماتیک تند، قرار بود مانع از پاسخ ایران شود. اما وقوع عملیات مستقیم از خاک ایران به سمت اسرائیل، نشان داد که ابزار «تهدید به زور» از سوی آمریکا کارکرد سابق خود را از دست داده است. این یعنی فروپاشی بازدارندگی که آمریکا دهه‌ها برای حفظ آن در خلیج فارس هزینه کرده بود.

4ـ هزینه‌های نامتقارن؛ پیروزی اقتصادی در میدان نبرد

مشاهدات نشان داد که هزینه رهگیری پرتابه‌های ایران برای اسرائیل و آمریکا در یک شب، بیش از یک میلیارد دلار برآورد شده است؛ در حالی که هزینه تولید آن پرتابه‌ها برای ایران بسیار ناچیز بود. این عدم توازن اقتصادی در درازمدت یک شکست استراتژیک محسوب می‌شود؛ چرا که هیچ اقتصادی قادر به استمرار چنین دفاع گرانی در برابر حملات ارزان‌قیمت و انبوه نخواهد بود.

5ـ انزوای سیاسی پنهان در پشت ائتلاف

اگرچه آمریکا توانست ائتلافی موقت برای رهگیری ایجاد کند، اما در لایه‌های دیپلماتیک، ناتوانی در مهار اسرائیل از یک سو و ناتوانی در متوقف کردن ایران از سوی دیگر، چهره «پلیس منطقه» را مخدوش کرد. شکاف بین بایدن و نتانیاهو در شیوه مدیریت این بحران، بزرگترین گواه بر شکست هماهنگی راهبردی بین این دو متحد بود.

نتیجه‌گیری: حقوقی ـ سیاسی

این تحولات نشان‌دهنده تغییر در تعاریف «دفاع مشروع» و «تعدی» در فضای بین‌الملل است. نظام بین‌الملل شاهد بود که دکترین «ضربه اول» اسرائیل با «پاسخ قطعی» فرو ریخت. این تغییر موازنه، نشان‌دهنده پایان عصر مصونیت کامل اسرائیل و آغاز دورانی است که در آن آمریکا دیگر قادر به تضمین امنیت مطلق متحد خود با روش‌های سنتی نیست.