مهاجرت معکوس؛ فصل دوباره حیات در روستاها


رضا اولادی
روستاها نخستین کانون یکجانشینی بشر تلقی شده است؛ اما با این وجود به دلایل مختلف در طول تاریخ همواره شاهد تولد و مرگ هزاران روستا بوده ایم. گم شدن رد زندگی در روستاهای خالی از سکنه را باید محصول عوامل مختلفی دانست که مهم ترین آن را بدون شک باید در اقتصاد و خلاءهای موجود در آن جست و جو کرد. به غیر از عوامل تبدیل یک نقطه از زمین به روستا و آبادی، مسایلی چون جنگ و ناامنی، خشکسالی و بی‌آبی، بلایا و حوادث غیرمترقبه مانند زلزله و سیل، تخریب محیط زیست و در ادامه نبود امکان‌های رفاهی اولیه مانند راه دسترسی مناسب، بیکاری و نداشتن درآمد کافی را باید از مهم‌ترین دلایل خالی از سکنه شدن برخی روستاها طی چند دهه گذشته نام برد. در استان قزوین نیز علاوه بر حوادث و بلایای طبیعی مانند زلزله که از سال‌های قبل باعث متروکه شدن برخی از روستاها شده، عوامل اقتصادی چون بیکاری و نبود امکانات موجب شده تا برخی روستاها در دهه‌های قبل با جمعیت خالی از سکنه مواجه شوند. با این حال، بر اساس آمارهای موجود و بنا به گفته بخشداران که آگاه‌ترین مدیران در حوزه روستایی هستند؛ جمعیت روستاهای استان در حال افزایش بوده و برخی روستاهای خالی از سکنه دوباره روی زندگی را به خود دیده‌اند. در کنار مسایل و مشکلات اقتصادی موجود در شهرها، بدون شک یکی از مهم‌ترین دلایل بازگشت روستاییان به زادگاه‌های خود را باید در ارائه افزایش خدمات‌دهی به این مناطق طی سال‌های اخیر دانست. امروز دیگر برخلاف دهه‌های قبل، از روستاهای بدون امکانات اولیه شامل آب شرب بهداشتی، برق، گاز و مخابرات کمتر روستایی‌هایی و حتی محروم‌ترین روستاها با جمعیت چند خانواری خود از بخش عمده‌ای از این امکانات بهره‌مند هستند. گرچه هنوز می‌توان رد ِکمبود برخی امکانات را در می‌توان روستاها دید. با افزایش امکانات زیربنایی و گسترش خدمات‌دهی به روستائیان قزوینی در کنار برخی عوامل اقتصادی، به نظر می‌رسد تبدیل روستاهای دارای سکنه به متروکه در این استان به پدیده‌ای رو به زوال تبدیل شده است.  وجود 308 روستای خالی از سکنه در استان تعداد آبادی‌ها و روستاهای خالی از سکنه استان اعم از دائمی، فصلی و موسمی براساس آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 95، برابر با 308 روستا بوده است. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 90، قزوین از یک هزار و 150 روستا برخوردار بوده که 842 مورد آن دارای سکنه و 308 مورد آن نیز خالی از سکنه بوده است. از بین روستاهای خالی از سکنه، 207 روستا به طور دائمی خالی و 101 روستا نیز به شکل موسمی و فصلی دارای جمعیت است. با نگاهی به آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 85 می‌توان دریافت که بیشتر روستاهای خالی از سکنه مربوط به سال‌های قبل‌تر بوده است. براساس اطلاعات سرشماری این سال، تعداد روستاهای خالی از سکنه شامل دائمی، فصلی و موسمی 290 روستا بوده است. با این همه، مدیرکل سابق امور روستایی و شوراهای اسلامی استانداری قزوین، نبود فرصت‌های شغلی و نداشتن درآمد پایدار را از عوامل اصلی ترک روستاییان از خانه و دیار خود و مهاجرت به شهرها می‌داند و معتقد است: پایین بودن سطح درآمد نیز برای کوچ روستاییان به شهرها و خالی شدن برخی روستاها از سکنه مزید بر علت بوده است. کریم حبیبی انبوهی می‌گوید: تشدید خشکسالی و کم آبی در بخش شرب و کشاورزی از دیگر دلایلی بوده که طی دو و سه دهه اخیر به مهاجرت روستاییان دامن زده و باعث خالی شدن برخی روستاها از جمعیت شده است. این کارشناس، تبدیل اراضی کشاورزی به ویلا از طریق دلالی و زمین خواری فرصت‌طلبان، بی‌انگیزگی جوانان برای ماندن خود به دنبال نداشتن امکانات مورد نیاز، فوت سالمندان روستاها و کمبود نهاده‌ها و هزینه‌های بالای بخش کشاورزی را نیز دلایلی دیگر برای خالی از سکنه شدن برخی از روستاهای قزوین در سال‌های گذشته می‌داند. حبیبی انبوهی ادامه می‌دهد: وجود جاذبه‌های شهری و امکاناتی که این نوع مناطق از آن برخوردار بوده، جمعی از روستائیان را از سال‌های گذشته بر آن داشته تا به شهرها مهاجرت کنند و به این ترتیب طی دهه‌های گذشته با پدیده متروکه شدن برخی روستاها به دلیل نداشتن جمعیت و کوچ ساکنان آن روبرو بوده‌ایم. وی با تاکید بر اینکه، براساس آمار، بیشتر روستاهای خالی از سکنه استان مربوط به دهه 80 و قبل از آن بوده است؛ می‌افزاید: به نظر می‌رسد با تقویت امکانات زیربنایی و ارائه خدمات رفاهی به روستاییان با وجود تداوم مهاجرت از برخی مناطق روستایی، کمتر با پدیده خالی شدن یک روستا از جمعیت مواجه باشیم.  روستاها و جمعیتی که رو به افزایش است در همین حال، محمد رسول امانی بخشدار رودبار الموت شرقی، 70 درصد روستاهای این بخش را دارای جمعیت فصلی می‌داند و با تاکید بر اینکه، در این بخش روستای خالی از سکنه وجود ندارد؛ می‌گوید: با توجه به کوهستانی بودن بخش، صعب‌العبور بودن راه‌ها و نبود امکانات رفاهی لازم، به طور معمول بسیاری از روستاییان در روزهای سرد سال در شهرها سکونت داشته اما در بهار و تابستان زندگی خود را در روستاها دنبال می‌کنند. بخشدار طارم سفلی نیز با تاکید بر اینکه، در حال حاضر روستای خالی از سکنه در این بخش وجود ندارد؛ اظهار می‌کند: در سال‌های اخیر، شاهد مهاجرت معکوس به روستاها هستیم و جمعیت طارم سفلی با افزایش روبرو بوده است و برخی از اهالی روستاها که در سال‌های گذشته به شهرها مهاجرت کرده بودند؛ اکنون به زادگاه خود بازگشته‌اند. مرتضی کشاورز، در تشریح دلیل مهاجرت معکوس به روستاها، می‌افزاید: با توجه به اینکه بسیاری از جمعیت مهاجر در دهه‌های قبل راهی شهرها شده‌اند؛ حالا که به دوران بازنشستگی خود رسیده‌اند؛ ترجیح می‌دهند برای ادامه زندگی به زادگاه خود برگردند. وی اضافه می‌کند: افزایش بیکاری در سطح شهرها و بالا بودن هزینه‌های زندگی هم عده‌ای از جوانان را که در سال‌های گذشته مهاجرت کرده بودند؛ دوباره روانه روستاهای خود کرده است. به گفته بخشدار طارم سفلی، گسترش خدمات‌رسانی به روستاها از جمله آب، برق، گاز، مخابرات، اینترنت و بهبود وضع راه‌های روستایی موجب شده تا برخی روستاییان کوچ کرده به شهرها به فکر زندگی دوباره در زادگاه خود بیفتند. کشاورز همچنین یادآور می‌شود: عده‌ای از جمعیت مهاجری که به سایر نقاط کوچ کرده بودند با بهبود وضعیت اقتصادی خود، به دنبال بهره‌برداری مطلوب‌تر از زمین‌ها و باغ‌های زیتون خود برآمده‌اند. مهاجرت معکوس به روستاها، تنها مربوط به الموت یا طارم سفلی نیست. بخشدار کوهین نیز از افزایش جمعیت این بخش طی سال‌های اخیر خبر می‌دهد. صادق قندی می‌گوید: جمعیت بخش در سال 90، بالغ بر 15 هزار نفر بود؛ اما در حال حاضر این تعداد به 25 هزار نفر افزایش یافته است. وی در خصوص روستاهای خالی از سکنه این بخش، تصریح می‌کند: بخش کوهین دارای 41 روستا با جمعیت فصلی است که ساکنان آن دارای زندگی ییلاقی و قشلاقی بوده اما در سال‌های گذشته برخی روستاهایی که از قبل به طور فصلی خالی از سکنه بودند؛ در روزهای دیگر سال نیز صاحب جمعیت شده‌اند.  مهاجرت معکوس، فرصتی برای رونق روستاها بخشدار کوهین همچنین با بیان اینکه در سال‌های اخیر جمعیت برخی از روستاها که رو به خالی شدن از سکنه بود؛ افزایش یافته و شاهد احیای این مناطق هستیم؛ خاطرنشان می‌کند: افزایش جمعیت مناطق روستایی دلایل و جنبه‌های مختلفی دارد؛ اما می‌توان آن را یک فرصت برای رونق روستاها در نظر گرفت. این وضعیت در جنوب غربی استان نیز حاکم است. به گفته بخشدار مرکزی آوج، در دهه‌های گذشته جمعیت این بخش با کاهش شدید روبرو بوده، اما طی 4 سال گذشته روستاهای این منطقه شاهد بازگشت دوباره جمعیت خود بوده است و در حال حاضر به جز 2 تا سه روستا، سایر روستاهای این بخش دارای سکنه هستند. احمد رمضانخانی می‌افزاید: بیش از یک هزار و 500 خانوار به جمعیت این بخش نسبت به 5 سال گذشته افزوده شده که این موضوع نشان‌دهنده کاهش صدای آهنگ مهاجرت از روستاها به شهرها است. وی، مشکلات زندگی شهرنشینی و هزینه‌های بالای مسکن در مناطق شهری، رکود اقتصادی و تعطیلی برخی کارخانه‌ها را از دلایل بازگشت روستاییان از شهرها عنوان کرده و اضافه می‌کند: در کنار این عوامل باید به افزایش امکانات روستاها و تسهیلاتی که دولت در حوزه‌های درمانی و کشاورزی برای روستاییان در نظرگرفته نیز اشاره کرد. بخشدار مرکزی آوج با بیان اینکه در نتیجه بازگشت روستاییان به روستاهای خود در این بخش شاهد رشد و رونق هرچه بیشتر کشاورزی و دامپروری منطقه هستیم که نمونه آن رکوردشکنی در تولید گندم بوده است؛ تصریح می‌کند: گازرسانی به روستاها و آسفالت راه‌های روستایی در این بخش ازجمله خدمات ارائه شده به مناطق روستایی بوده که انگیزه‌ای برای بازگشت روستاییان شده است. رمضانخانی همچنین عنوان می‌کند: محیط زیست سالم و زیبا و برخورداری از آب و هوای مطلوب و بدون داشتن آلایندگی در بخش مرکزی آوج نیز باعث شده تا افراد مهاجر پس از دوران بازنشستگی، بار دیگر به زادگاه خود بازگردند. با این همه، به نظر می‌رسد ترکیبی از عوامل محیطی، اجتماعی و به خصوص اقتصادی می‌تواند باعث شود تا دوباره کاری کرد تا روستاها به عنوان قدیمی‌ترین واحد اجتماعی تحت عنوان یک جامعه آرمانی بتوانند دوباره به هویت گذشته خود بازگشته تا علاوه بر تامین مایحتاج‌های خود، بخشی از نیاز سایر مناطق را نیز مانند گذشته‌‌های دور تامین کنند.

سه شنبه 17 مهر 1397
05:05:40
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT