حیات قزوین به ماندگاری باغستان گره خورده است


مریم بهبهانی‌فر
باغستان سنتی کهن شهر قزوین، میراث ارزشمند نیاکان ساکنان این شهر در طول بیش از یک هزار سال گذشته است. باغستان از دیرباز نمایانگر تعامل انسان و طبیعت در شکل دهی به منظر بومی تاریخی شهر قزوین بوده و درختان آن همانند سربازان سبزپوش، شهر را در برابر سیلاب‌ها و بادهای فصلی که برای ساکنان تهدید جدی بوده، حفظ کرده اند و نمونه بارزی از کشاورزی سنتی پیشینیان بوده که تا امروز به حیات خود ادامه داده است. این مجموعه گرانبها در طول سالیان گذشته، همواره مورد تعرض برنامه‌های توسعه گرایانه شهرسازی شده و بخش قابل توجهی از آن به نابودی کشانده شده است. احداث میدان خلیج فارس و ادامه پل امام رضا(ع) در شهر قزوین از جمله آخرین اقدامات تخریب گرایانه در باغستان سنتی هزار ساله این شهر است که آثار و پیامدهای منفی فراوانی را در نابودی ریه‌های قزوین بدنبال خواهد داشت. با توجه به اهمیت این میراث گرانبها و نقشی که سازمان‌های مردم نهاد تاکنون در حفظ این میراث داشته‌اند؛ در گفت‌و‌گو با چند تن از بانوان فعال در تشکل‌های محیط زیستی و میراث فرهنگی به بررسی راهکارهایی درباره حفظ و احیای باغستان پرداختیم.  خاک باغستان گنجینه گرانبهایی است دبیر انجمن توسعه حیات شهر درباره تخریب باغستان سنتی قزوین برای اجرای پروژه تقاطع غیرهمسطح امام رضا(ع) به «ولایت» می‌گوید: اگر چه برخی معتقد هستند برای اجرای این پروژه کمتر از 4 هکتار از باغستان تخریب می‌شود؛ ولی قوانین و تجربه نشان می‌دهد هر قطعه زمینی وقتی خرد و بخشی از آن برای اجرای طرحی به کار گرفته شده مابقی آن قطعه نیز رها و نابود می‌شود. درباره باغستان نیز اگر به بهانه اجرای پروژه، قطعه‌ای را از بین ببریم؛ این مجموعه را دستخوش آسیب جدی خواهیم کرد. شکوه‌ کرمانشاهانی با بیان اینکه فاز دوم پل امام رضا(ع) از دل بخش آباد و متراکم باغستان می‌گذرد که با فاصله کم و در بخشی مماس با جاده نسیم شمال طراحی شده است؛ می‌افزاید: این شرایط بطور قطع باعث تخریب لبه شهر تا نسیم شمال در آن بخش خواهد شد که طبق محاسبه دقیق ما حداقل 60 هکتار از باغستان از بین می‌رود. او اضافه می‌کند: چنانچه مسئولان اجرایی مصمم باشند پروژه امام رضا(ع) را با همین رویه فعلی به اتمام برسانند؛ در مرحله اول بدون در نظر گرفتن بخش پایینی پروژه 53 هکتار آن از بین می‌رود و در فازهای بعدی نیز که تسری کنار جاده است حدود 70 تا 80 هکتار از باغستان تخریب می‌شود. این فعال حوزه ادامه می‌دهد: گفته شده است از پل قدس تا ولیعصر دیگر درخت و باغستانی نداریم و بایر است و نمی توان آن قسمت را تبدیل به باغ کرد. در این باره نکته مهمی وجود دارد. اول اینکه این بخش در اثر احداث پل قدس رها شد؛ اتفاقی که در صورت احداث فاز دوم پروژه امام رضا(ع) هم خواهد افتاد. کرمانشاهانی تصریح می‌کند: اما نکته مهم‌تر این است که باغستان در درختان آن خلاصه نمی‌شود. باغستان یک مجموعه مهندسی شامل: مدیریت آب است که در طول تاریخ موفق شده بهترین خاک کشور را بسازد. علاوه بر این، باغستان یک سیستم کامل و پیچیده و منسجم انسانی است و هویت فرهنگی خاصی را درقزوین رقم زده است. او با تاکید بر اینکه نسبت به باغستان شناخت کافی وجود ندارد؛ یادآور می‌شود: چنانچه به ارزش خاک آگاهی داشته باشیم؛ خواهیم دید که در باغستان سنتی قزوین ارزش خاک آن حتی از درختان موجود در آنجا هم بیشتر است. دبیر انجمن توسعه حیات شهر با بیان اینکه، خاک باغستان سنتی منحصر به فرد و در جهان استثنا است؛ عنوان می‌کند: در باغستان سنتی قزوین، گنجینه‌ای به نام خاک موجود است که باید به عنوان سرمایه حفظ شود؛ اگر امروز نمی‌توانیم در این خاک حاصلخیز درخت بکاریم و پرورش دهیم؛ نباید سرمایه عظیم خاک آن را از دست بدهیم. کرمانشاهانی با اشاره به اینکه باید در اندیشه آیندگان و شرایط زیست محیطی آن‌ها نیز باشیم؛ می‌افزاید: درباره حفظ باغستان باید بینش مدیریتی صحیح، تصمیم‌گیری‌های کارشناسانه و طرح‌های قابل اجرا در کمیته های تخصصی بررسی و سپس پایلوت شود. همچنین تخریب باغستان با پروژه های توسعه شهری نباید جایگزین مدیریت مشکلات باغستان و باغداران شود. او خاطرنشان می‌کند: این شیوه درستی نیست که بر اثر بی‌توجهی به باغستان و عدم مدیریت آن، درختانی را از بین ببریم و سپس حکم به بایر بودن آن اراضی بدهیم؛ چراکه در باغستان سنتی قزوین، با پدیده‌ای منحصر بفرد مواجه هستیم که به شهادت متخصصان داخلی و خارجی، نظیر آن در هیچ کجای جهان وجود ندارد. این فعال حوزه محیط زیست، تاکید می‌کند: برای همه ی مردم و مسئولین جای بسی تاسف خواهد بود که این همه به سادگی از کنار چنین پدیده‌ای بگذرند و در حفظ آن ناتوان و مستاصل باشند و به تخریب آن رضایت بدهند. کرمانشانی اذعان می‌کند: بدون تردید با اراده و تدبیر مدیریت استانی می‌توان بر مشکلات باغستان که چندان هم پیچیده نیستند؛ فقط با حمایت از نیازهای باغداران، غلبه کرد. پس از آن باغداران خود باعستان را به شایسته‌ترین شکل مدیریت خواهند کرد. او در ادامه بیان می‌کند: درختان باغستان با کم آبی سازگار هستند و در این شرایط خشکسالی می‌توانند در برابر تغییرات اقلیمی دوام خوبی داشته باشند و پایدار باقی بمانند؛ بنابراین نباید با دست خود آن‌ها را از بین ببریم و شهر را از مواهب باغستان‌ها محروم کنیم. دبیر انجمن توسعه حیات شهر با انتقاد نسبت به برخی گفته‌ها درباره جابجایی درختان باغستان، تصریح می‌کند: این اظهار نظرها ناشی از عدم شناخت باغستان و سیستم آب و خاک آن است. درخت پسته 150 ساله بر اساس مطالعات علمی و همچنین گواهی باغداران مجرب، اساسا قابل جابجایی نیست.  باغستان سنتی قزوین ناشناخته مانده است او با تاکید بر اینکه برخی در مجموعه مدیریت شهری، باغستان سنتی را نشناخته‌اند و از اهمیت و ارزش آن آگاهی ندارند؛ خاطرنشان می‌کند: باغستان را نباید تنها به درختان آن شناخت. باغستان مجموعه‌ای از المان‌هایی است که با هم بطور پیچیده و مدیریت شده در ارتباط هستند و این سیستم طی بیش از هزار سال در همه شرایط پایدار مانده است و ارزش باغستان به این یکپارچگی کالبدی و سیستمی بوده و برهم ریختن هر کدام از المان‌ها، موجب تزلزل بنیان آن می‌شود. این فعال حوزه شهری اضافه می‌کند: تردد آسان ماشین‌ها از یک محور آن چنان حائز اهمیت نیست که برای تحقق آن به پهنه باغستان ورود کنیم و آن را دستخوش تغییرات غیرکارشناسی کنیم. کرمانشاهانی با اشاره به نقش سازمان‌های مردم نهاد در حفظ و احیای باغستان سنتی قزوین تصریح می‌کند: موضوع باغستان در گذشته مطالبه مردم نبود و مسئولان نیز از آن غافل بودند؛ اما تشکل‌ها موفق شدند این مهم را تا حدودی به مطالبه عمومی تبدیل کرده و بویژه باغستان را وارد گفتمان مدیران و شعارهای انتخاباتی کنند. او با تاکید بر اینکه، باغستان را تنها با حرف نمی‌شود حفظ و احیا کرد و باید درباره آن برنامه‌ریزی مدون صورت گیرد؛ می‌گوید: اگر با جدیت به دنبال حفظ باغستان سنتی قزوین هستیم باید در درجه اول امنیت باغدار و منابع آبی مورد نیاز او مشخص شود تا انگیزه او برای حفظ و نگهداری باغستان تقویت گردد. دبیر انجمن حیات شهر با بیان اینکه اگر مسئولان امور شهری واقعا باغستان را بشناسند و به ارزش این گنجینه آگاه باشند؛ طرح و پروژه‌ای را از میان آن عبور نمی‌دهند؛ یادآور می‌شود، جاده نسیم شمال باید به محور درون باغی و مسیری برای گردشگری در باغستان تبدیل شود تا بتوان از این مجموعه بهره‌وری گردشگری داشت. بازگشت نسیم شمال به یک جاده درون باغی در طرح مشاور هم مورد مطالعه و پیشنهاد قرار گرفته است. کرمانشاهانی همچنین تاکید می‌کند: چنانچه با جدیت به دنبال حفظ باغستان هستیم باید درباره آن کار مطالعاتی، اجرایی و حمایتی انجام داد، به ویژه آنکه باغداران را حمایت کنیم؛ چرا که تنها باغداران سنتی هستند که می‌توانند باغستان را حفظ کنند.  تداوم حیات سالم قزوین به باغستان گره خورده است یک دانش آموخته جامعه شناسی و عضو انجمن توسعه حیات شهر نیز درباره حفظ و احیای باغستان سنتی شهر به «ولایت» می گوید: در دوران معاصر که دوران چند صدایی و تکثر آرا است و دموکراسی به عنوان مهمترین دستآورد آن قلمداد می‌شود، مباحثی همچون حقوق شهروندی، حفظ محیط زیست، نگهداشت میراث های فرهنگی، تکریم آیندگان و حفظ سرمایه های مختلف جهت آنان مهم و حیاتی تلقی می‌گردند، باغستان سنتی قزوین هم از این امر مستثنی نیست. بیدا میرحسینی با اشاره به طومار آب باغستان که به عنوان میراث ناملموس ثبت ملی گردیده است و عرصه ای از نظام همیاری، اعتماد و کنشگری اجتماعی در این طومار قدیمی قابل مشاهده است؛ می‌افزاید: این طومار هنوز هم در میان باغداران دارای حرمت بوده و رعایت می‌شود. او اضافه می‌‌کند: من معتقدم این طومار نماد فرهیختگی و مهندسی اجتماعی ساکنان این پهنه است که در شرایط کم آبی چگونه با مشارکت و فهم اجتماعی بالا؛ سرسبزی ایجاد نموده‌اند. عناصر ارزشمند فرهنگی،اجتماعی و طبیعی بسیاری وابسته به باغستان سنتی شهر وجود دارد که از آن‌ها می‌توان به آیین پنجاه بدر اشاره نمود که در مصلای قدیم شهر صورت می‌پذیرفته است. این فعال حوزه محیط زیست با تاکید بر اینکه نگاه مسئولانه و پیگری جدی برای حفظ و احیای میراث‌های فرهنگی از جمله باغستان‌های سنتی به عنوان شیرازه و پایه‌های اساسی حفظ حیات و ماندگاری شهر است؛ عنوان می‌کند: توسعه پایدار شهری با تحقق طرح‌هایی همچون طرح‌های هادی، جامع، تفصیلی و ... امکانپذیر خواهد بود به شرط این که این طرح‌ها برخاسته از بستر واقعی اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی و با نگاه کاملا تخصصی و بومی و مبتنی بر واقعیت‌ها و تمامی فرصت‌ها و تهدیدهای منطقه‌ای طراحی و تدوین گردیده باشند. میرحسینی تاکید می‌کند: درک باغستان به عنوان یک منظر فرهنگی باید زمینه‌های نگاه انگیزه محور و کنشگری فعالانه اجتماعی را موجب گردد و در مرحله بعد پس از ادراک ارزش آن، این انتظار از مدیران شهری می‌رود که نظارت و پیگیری مستمر، مشارکتی و مسئولانه را در سرفصل وظایف خود در سطح شهر داشته باشند. او یادآور می‌شود: با توجه به تهدیدهایی که برای شهر از جمله، هجوم ریزگردها؛ سیلاب‌های 5 رودخانه فصلی؛ کُریدور عبور بادهای شدید و آلودگی‌های زیست محیطی توسط شهرک‌های صنعتی و موارد مختلف دیگر، از مدیران درخواست می‌کنم که به طور جدی وارد فاز جدیدی از نگاه به منابع و عناصر طبیعی، اجتماعی و فرهنگی شوند.  حیات شهر به احیای باغستان گره خورده است این عضو انجمن حیات شهر ادامه می‌دهد: چنانچه بنا باشد با سنگ و سیمان به خاک حاصلخیزی همچون باغستان سنتی قزوین آسیب وارد کنیم؛ در حقیقت به آیندگان خیانت کرده‌ایم و حیات آنها را از بین برده‌ایم. میرحسینی با تاکید بر اینکه وقتی از باغستان سخن می‌گوییم در حقیقت از حیات شهر و ابزاری برای جلوگیری از ریزگردها و سیلاب‌ها سخن گفته‌ایم؛ عنوان می‌کند: ساخت پل امام رضا(ع) و عبور آن از باغستان سنتی یا یه عبارتی دیگر احداث این‌گونه پل‌های سیمانی، شهر را بدون هویت می‌کند؛ چرا که این‌گونه پروژه‌ها، ارتباطی با سازه‌های فرهنگی و هویت فرهنگی شهر ندارند. او با بیان اینکه بخش قابل توجهی از باغستان زنده و پویا است؛ تصریح می‌کند: به جز محدوده‌ی شمال شهر که باغستان آن بر اثر ساخت و سازها به طور کامل تخریب شد؛ مابقی باغستان قزوین حیات دارد؛ بنابراین نباید از دور به باغستان نگاه کرد و نباید اجازه دهیم که این میراث فرهنگی با تصمیم‌گیری‌های نادرست، از بین برود. این کارشناس مباحث شهری با بیان اینکه باغستان فرصتی برای گردشگری کشاورزی است که در دنیا علاقمندان زیادی دارد؛ ابراز می‌کند: باید مردم بویژه کودکان را به درون باغستان برد تا با محیط زیست و گیاهان الفت بیشتری ایجاد شود و خوشبختانه ما این پتانسیل را داریم که خانواده‌ها را با طبیعت آشتی دهیم؛ ولی از آن غافل شده‌ایم. میرحسینی با تاکید بر اینکه، باغستان می‌تواند قطب گردشگری قزوین قرار گیرد؛ خاطرنشان می‌کند: گردش اقتصاد محلی تنها از طریق تولید محصولات و صنایع دستی و بومی تامین نمی‌شود. تردد در باغستان و تبدیل استفاده ازآن به عنوان فضای تفریحی و گردشگری البته با حفظ حیات باغستان و بدون تخریب، ارزشمند خواهد بود.  اجرای پروژه امام رضا(ع) باید متوقف شود عضو هیات علمی پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی کشور، متخصص زیست‌شناسی گیاهی و یکی دیگر از اعضای انجمن توسعه حیات شهر نیز در ادامه اجرای پل امام رضا(ع) به «ولایت» اظهار می‌کند: ادامه پروژه این تقاطع غیرهمسطح، 60 هکتار از بهترین بخش‌های باغستان سنتی را در گام اول تخریب می‌کند و براساس برآوردهای انجام شده در پی احداث این پل، شاهد تخریب چندین برابر این مساحت از باغستان سنتی خواهیم بود. مریم شهبازی با بیان اینکه، این تصمیم غیر منطقی است؛ تصریح می‌کند: اثرگذاری مفید هر پل و راهی که در شهرها برای جلوگیری از ترافیک احداث می‌شود؛ کمتر از 5 سال است؛ بنابراین، این پروژه نیز در کاهش حجم ترافیک قزوین نمی‌تواند به صورت بلندمدت اثرگذار باشد، درحالی که با احداث این پل در ادامه مداخلات گذشته، خسارات جبران‌ناپذیری بر حیات باغستان و پس از آن حیات شهر وارد می‌شود. او با تاکید بر اینکه، ارزش منحصر به فرد باغستان‌های سنتی برای شهر قزوین را باید در حفاظت شهر در برابر سیلاب‌ها، مدیریت بومی آب در آن، حفاظت از خاک حاصلخیز آبرفتی، تنوع و قدمت منحصر به فرد گونه‌های بومی بادام، پسته و سایر گونه‌های سازگار با شرایط منطقه و... جستجو کرد؛ اضافه می‌کند: این مجموعه کاملا با شرایط منطقه که به عنوان سیل‌بند و تامین ذخایر زیرزمینی آب و نیز حفاظت خاک، ارزش حفاظتی بالایی برای شهر دارد؛ سازگار بوده و به هیچ وجه نمی‌توان فضای مشابهی ایجاد نمود. این عضو هیات علمی پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی می افزاید: احداث پل امام رضا (ع) از همان ابتدا مغایر قوانین و مقررات متعددی از جمله، مصوبات شورایعالی شهرسازی و معماری، قوانین مربوط به ممانعت از تعییر کاربری اراضی کشاورزی و باغات، محیط زیست، میراث فرهنگی، قانون تعزیرات و کنوانسیون بین‌المللی با موضوع باغ‌های تاریخی بوده است. شهبازی تصریح می کند: برمبنای این قوانین نباید هیچگونه تعرضی به باغستان سنتی صورت گیرد و ادامه این پروژه هم متاسفانه با تخریب بخش مهمی از باغستان با این قوانین به صورت واضحی مغایرت دارد. او خاطرنشان می‌کند: در جلسه اخیر شورایعالی شهرسازی و معماری کشور که با حضور معاونان وزارت راه، کشاورزی و سازمان محیط زیست و نیز مقامات استانی تشکیل شد؛ بر لزوم حفظ باغستان سنتی قزوین، اولویت آن در تمامی طرح‌های توسعه‌ای و نیز توقف عملیات اجرایی پل امام رضا تاکید شد. این عضو انجمن حیات شهر همچنین یادآور می‌شود: وقتی در انجام کاری، مرتکب اشتباهی می‌شویم؛ در هر لحظه که جلوی آن خطا را بگیریم؛ منفعت است. بنابراین نباید اجازه دهیم که منظر فرهنگی باغستان و ارزش زیست محیطی با تصمیم‌های غلط و اجرای پروژه‌های غیرکارشناسی و غیرقانونی از میان برود.

دوشنبه 16 مهر 1397
05:04:27
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT