چپ دستان؛ از تفاوت مغزی تا چالش‌های زندگی در دنیای راست‌دستان

مهناز اسماعیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی

چپ‌دست بودن فقط یک تفاوت ساده نیست بلکه یادآور آن است که دنیا را می‌توان از زاویه‌ای دیگر هم دید، زاویه‌ای که چپ دستان را با چالش‌هایی مواجه می‌کند که گاهی راست‌دستان از آن بی‌خبرند. در ابتدا به دلیل ایجاد چپ دستی می‌پردازیم:

دلایل علمی چپ‌دستی انسان

1ـ ژنتیک نقش مهمی دارد اما تعیین‌کننده مطلق نیست: مطالعات ژنومی نشان داده‌اند که چپ دستی به یک ژن خاص وابسته نیست بلکه حاصل اثر همزمان ده‌ها ژن است که رشد دستگاه عصبی و شکل‌گیری عدم تقارن مغز نقش دارند.

2ـ چپ‌دستی از دوران جنینی آغاز می‌شود: پژوهش‌های سونوگرافی نشان داده‌اند که جنین حدود هفته دهم بارداری ترجیح می‌دهد یکی از دست‌هایش را بیشتر حرکت دهد یا انگشت همان دست را بمکد. این ترجیح در بسیاری از موارد با دست غالب کودک پس از تولد ارتباط دارد.

3ـ عوامل محیطی دوران بارداری نیز موثرند: پژوهشگران معتقدند عواملی مانند محیط رحم، وضعیت قرارگیری جنین و برخی عوامل اپی‌ژنتیک می‌توانند در کنار ژنتیک بر شکل‌گیری دست برتر اثر بگذارند. با این حال تاکنون عامل محیطی مشخصی که به تنهایی باعث چپ‌دستی شود. شناسایی نشده است.

نکته مهم: پژوهشگران امروز بر یک موضوع اتفاق نظر دارند. چپ دستی یک ویژگی طبیعی رشد مغز است، نه یک بیماری، ناهنجاری یا عادتی که پس از تولد ایجاد شود. شواهد نشان می‌دهد که پایه‌های آن پیش از تولد شکل می‌گیرد و حاصل تعامل ژنتیک و فرایند طبیعی رشد مغز است.

آیا چپ‌دستان نوآورند؟ این باور که چپ دستان خلاق و نوآورند، سال‌هاست مورد توجه پژوهشگران قرار دارد. هرچند برخی مطالعات در بعضی فعالیت‌های هنری، یا آزمون‌های «تفکر واگرا» تفاوت اندکی به نفع چپ‌دستان گزارش کرده‌اند؛ از دیدگاه علمی نمی‌توان به طور قطعی گفت چپ‌دستان به طور کلی خلاق‌تر از راست‌دستان هستند؛ زیرا نوآوری پدیده‌ای پیچیده است که علاوه بر ویژگی‌های زیستی، تحت تاثیر آموزش، تجربه، شخصیت و محیط نیز قرار دارد.

برخی روانشناسان معتقدند زندگی در محیطی که عمدتا برای راست‌دستان طراحی شده است، چپ دستان را از کودکی وادار می‌کند راه‌حل‌های جایگزین و شیوه‌های متفاوتی برای انجام کارهای روزمره بیابند. این سازگاری مداوم ممکن است انعطاف‌پذیری شناختی و برخی جنبه‌های تفکر خلاق را تقویت کند، هرچند پژوهش‌های علمی تاکنون قطعی بودن آن را اثبات نکرده‌اند اما احتمال آن به دلیل شرایط موجود در زمینه سازگاری با محیط نامتعارف راست‌دستی، برای چپ دستان را رد نمی‌کند و این موارد می‌تواند عاملی برای نوآوری‌های خاص شود.

چالش‌های چپ دستان در زندگی روزمره

بیشتر مردم تا وقتی که خودشان چپ‌دست نباشند متوجه نمی‌شوند چه تعداد از وسایل اطرافشان و شرایط موجود، برای راست‌دستان طراحی شده است. وسایلی که به طور مداوم با آن سر و کار داریم اما برای چپ دستان با دشواری همراه است. قیچی‌‌های معمولی، دستگیره‌ها و قفل‌ها (استفاده راحت‌تر با دست راست)، میزهای تک‌نفره مدارس و دانشگاه‌ها، دفترهای سیمی و کلاسوری، خودکار و جوهر (نوشتن با دست چپ از چپ به راست باعث پخش جوهر و لکه‌دار شدن می‌شود.)، ابزارهای آشپزخانه مانند پوست‌کن، دربازکن‌های قوطی، چاقوهای مخصوص، ملاقه‌‌های مندرج و برخی پیمانه‌ها، قاشق مخصوص عسل و ابزارهای صنعتی و تجاری مثل دریل، اره‌ها و کاترها، خط‌کشT، دوربین‌های عکاسی (محل دکمه شاتر و بیشتر کنترل‌ها)، ماوس کامپیوتر با پیش‌فرض برای راست‌دستان، دستگاه‌های خودپرداز و کارت‌خوان، راه‌پله‌ها، نرده‌ها در برخی ساختمان‌ها یا مسیرهای یک طرفه طوری قرار گرفته‌اند که گرفتن آنها با دست راست راحت‌تر است، گیت‌های ورودی، درهای گردان و اهرم‌های عبور، دنده خودروها در کشور ما چای‌سازهای مندرج، شیرجوش‌ها و …

چپ دستان معمولا این چالش‌ها را با تمرین و سازگاری پشت سر می‌گذارند اما همین تجربه روزانه نشان می‌دهد که بسیاری از طراحی‌های اطراف ما، ناخوداگاه تنها نیازهای اکثریت راست‌دست‌ها را در نظر گرفته‌اند. به همین دلیل امروزه در طراحی صنعتی و معماری، اصل «طراحی فراگیر» بر ساخت ابزارها و فضاهایی تاکید دارد که برای همه افراد، فازغ از دست غالب، قابل استفاده باشند.

چپ‌دستان در روزگاری نه چندان دور

یکی از مهم‌ترین چالش‌های چپ‌دستان که خوشبختانه تا حد زیادی به گذشته تعلق دارد، تلاش برای تغییر دست غالب کودکان بود. در دهه‌های گذشته بسیاری از معلمان و حتی خانواده‌ها تصور می‌کردند نوشتن با دست راست «درست‌تر» است و کودکان چپ‌دست را مجبور به نوشتن با دست راست می‌کردند. امروزه پژوهش‌های علوم اعصاب و روان‌شناسی رشد نشان داده‌اند که دست برتر بخشی از سازمان طبیعی مغز است و اجبار به تغییر آن می‌تواند موجب اضطراب، کاهش اعتماد به نفس، اختلال در روان‌نویسی و حتی در برخی کودکان مشکلاتی مانند لکنت یا دشواری در یادگیری و نوشتن شود. خوشبختانه این نگاه نادرست تا حد زیادی کنار گذاشته شده و امروزه معلمان بیش از آنکه در پی تغییر کودک باشند می‌کوشند شرایط را برای یادگیری او فراهم کنند.

***

این موضوع برای نگارنده صرفا یک یافته علمی نیست بلکه خاطره‌ای از دوران دبستان نیز هست. در سال‌های نخست تحصیل، اصرار معلمان به نوشتن با دست راست، نوشتن را به تجربه‌ای پراسترس تبدیل کرده بود؛ تا اینکه مادرم به مدرسه آمد و از معلمان خواست اجازه دهند با همان دستی که برایم طبیعی است بنویسم. «شاید آن روز بدون آنکه نامش را بدانیم از حق طبیعی یک کودک برای متفاوت بودن دفاع کرد.»

سخن پایانی

نوشتن این یادداشت برای من نه تنها یک انتخاب موضوع نبود، بلکه روایت بخشی از تجربه زیسته‌ام بود. من هم یک چپ‌دستم، از همان افرادی که بارها هنگام نوشتن دستشان جوهری می‌شد، با قیچی‌های معمولی کلنجار می‌رفتند و گاهی برای باز کردن قوطی یا ماوس کامپیوتر و یا استفاده از وسیله‌ای ساده با خود می‌گفتند: «انگار طراح این وسیله هرگز یک چپ دست ندیده است!»

شاید ما چپ‌دستان الزاما باهوش‌تر یا خلاق‌تر از دیگران نباشیم، علم هم چنین ادعایی ندارد اما یک چیز را خوب یاد گرفته‌ایم، چگونه در دنیایی که بیشتر برای راست‌دستان طراحی شده، راه خودمان را پیدا کنیم، شاید همین تجارب روزانه نگاه ما را کمی متفاوت‌تر و انعطاف‌پذیرتر کرده باشد. روز جهانی چپ دستان، جشن برتری یک گروه بر گروه دیگر نیست، یادآوری این حقیقت ساده است که انسان‌ها متفاوت آفریده شده‌اند و دنیای بهتر، دنیایی است که برای همه طراحی شود.

و اگر روزی دیدید یک چپ‌دست برای باز کردن یک در، بریدن یک کاغذ و پارچه، یا نوشتن روی یک میز تک‌نفره کمی بیشتر از سایرین تقلا می‌کند، به یاد داشته باشیم که او فقط دارد در جهانی زندگی می‌کند که نقشه‌اش را بیشتر راست‌دستان کشیده‌اند.