ویروس خبرهای جعلی خطرناک‌تر از ویروس کرونا

رئوف پیشدار ـ استاد دانشگاه و روزنامه‌نگار

یافته‌های یک پژوهش و تحقیق دانشگاهی که چندی پیش در تهران روی یک جامعه آماری بزرگ از فعالان در فضای مجازی صورت گرفته و شارا ـ شبکه روابط عمومی آن ‌را انتشار داد، این داده‌ها را ارائه می‌کند:

ـ اخبار دروغ سریع‌تر از اخبار حقیقی پخش می‌شود.

ـ یک درصد خبرهای غلط به بین ۱۰۰۰ تا 000/100  نفر رسیده است در حالی که خبر درست به ندرت به بیش از ۱۰۰۰ نفر رسیده است.

در دنیای دیجیتالی که به سرعت در حال تغییر است و تحریف عمدی واقعیت‌ها تشدید و اپیدمی شده، چارچوب قانونی و ارتباطی موجود، دیگر نمی‌تواند کارآمد و کارساز باشد. لذا درک پدیده دستکاری داده‌ها، نگرانی‌های قابل توجهی را برجسته می‌کند که نیازمند اقدام فوری برای محافظت از ارزش‌های مشترک انسانی مانند گشودگی، شفافیت، اعتماد و دسترسی آزاد به اطلاعات است.

«پاتریشیا آلتنبرد جانسون» از صاحب نظران حوزه ارتباطات بر این عقیده است که: دروغ همیشه پذیرفتنی‌تر از واقعیت است؛ و با عقل بیشتر جور در می‌آید. چون دروغگو این مزیت بزرگ را دارد که پیشاپیش می‌داند مخاطبان، آرزومند یا منتظر شنیدن چه چیزی هستند. حال آن‌که واقعیت، این خصلت اضطراب‌آور را دارد که ما را با چیزی غیرمنتظره روبرو می‌کند که آماده‌اش نبوده‌ایم.

در واقع خبرهای منفی جذابیت بیشتری برای مخاطب دارد، چون برایش جالب است که این اتفاق برای او نیفتاده است. از این رو صفحه اخبار حوادث روزنامه‌ها همیشه و همه جا بیشترین خواننده را دارد و می‌توان این موضوع را امری ذاتی در انسان دانست.

«جرون لنیر» فیلسوف بریتانیایی در کتاب جدیدش «مینیمالیسم دیجیتال: انتخاب زندگی متمرکز در دنیای آشفته» بر این نظر است که: «خشم و عصبانیت بخش اجتناب‌ناپذیری از شبکه‌های اجتماعی است.»

در این بازار عمومی که همه به دنبال جلب توجهند، احساسات منفی بیش‌تر از سخنان سازنده و مثبت توجهات را به خود جلب می‌کند. به‌خصوص، به گفته جنیفر گرایگل، استاد علوم ارتباطات در دانشگاه سیراکیوز، شبکه‌های اجتماعی به خاطر رواج اخبار و معلومات جعلی، و شیوع ادبیات زننده و توهین‌‌آمیز در میان کاربران، منبع کسب خبر و بحث‌های سیاسی و اجتماعی نیست.

از این رو می‌توان مدعی بود که شبکه‌های مجازی مرگ را در وجود خود دارند و بعید نیست که در آینده قابل تصور این اتفاق با افزایش سواد رسانه‌ای در کاربران و مخاطبان محقق شود.

اما تا آن زمان باید بپذیریم که اطلاعات داشتن به معنی آگاهی نیست. آگاهی زمانی حاصل می‌شود که اطلاعات درست و مفید را از منابع مسئول و موثق داشته باشیم و در نظر بگیریم که سرریز اطلاعات در ما، اینفودمی، بویژه اطلاعات غیر مفید به آلودگی و درگیری ذهنی و حتی رفتارهای غیرمسئولانه می‌انجامد.

آلودگی اطلاعاتی این روزها در فضای مجازی با انواع شایعات و فیک نیوزها، مصداق و تایید سخن بالا است. آلودگی‌ای که توان و بضاعت بسیاری را در این شرایط ویژه از نیروهای درگیر سلب می‌کند.

اخبار جعلی فراتر از جوامع، کشورها را نیز درگیر کرده و به سرعت درحال گسترش است. این یعنی این‌که باید به ‌دنبال استراتژی‌های جدیدی باشیم، نه فقط برای مهار آن، بلکه بیشتر برای کاهش اثرات آن. این مهم در بحث ارتباطات انسانی، می‌طلبد که رسانه‌های جریان اصلی حرفه‌ای پای کار بیایند و با یک جدول درست و علمی برنامه خبری برگرفته از آرا و نظرات خبرگان فن، جریان انتشار اطلاعات و اخبار را به سوی رسانه‌های اصلی هدایت کنند.