وقف ـ املاک موقوفه

محمد طاهری ـ مدرس دانشگاه

وقف، یکی از نهادهای ریشه‌دار در حقوق و فقه اسلامی است؛ نهادی که هدف آن ماندگاری مال و مصرف منافع آن در راه خیر است. اما گاهی شرایطی پیش می‌آید که این پرسش جدی مطرح می‌شود: که آیا می‌توان مال موقوفه را فروخت؟

پرونده‌ای که اخیراً در دیوان عالی کشور بررسی شده، پاسخی روشن و مهم به این سوال داده است؛ پاسخی که دانستن آن برای عموم مردم، متولیان موقوفات و حتی خریداران املاک اهمیت زیادی دارد.

ماجرای پرونده چه بود؟

موضوع این پرونده، زمینی در استان قزوین بود که براساس وصیت‌نامه مالک آن، بخشی از اموال وی (چهار و نیم دانگ از ششدانگ) به‌صورت حبس مُؤَبَّد و در حکم وقف برای امور خیریه اختصاص داده شده بود.

سال‌ها بعد، این ملک به دلایل مختلف از جمله خشکسالی و ادعای عدم انتفاع، به فروش رسید و نهایتاً به نام «شرکت شهرک صنعتی البرز» سند رسمی صادر شد.

سازمان اوقاف و متولیان موقوفه با این فروش مخالفت کردند و معتقد بودند که فروش ملک برخلاف وصیت واقف و بدون مجوز شرعی انجام شده است.

اختلاف اصلی کجا بود؟

اختلاف بر سر این بود که آیا این ملک واقعاً موقوفه و حبس موبد بوده است؟ آیا شرایط شرعی و قانونی برای فروش مال موقوفه وجود داشته؟ آیا تصمیم کمیسیون‌های اداری و مراجع پایین‌تر، می‌تواند جایگزین اذن حاکم شرع شود؟

نظر دیوان عالی کشور چه بود؟

دیوان عالی کشور پس از بررسی دقیق پرونده، به چند نکته اساسی تاکید کرد:

1ـ اصل وقف و حبس مُؤَبَّد ملک محرز است؛ براساس وصیت‌نامه، آرای قبلی دادگاه‌ها و اسناد موجود، ملک مورد نظر در حکم وقف بوده و اصل وقفیت آن، محل تردید نیست.

2ـ فروش مال موقوفه، استثناست نه قاعده؛ فروش مال موقوفه فقط در شرایط بسیار خاص و با رعایت هم‌زمان چند شرط امکان‌پذیر است؛ از جمله:

• خرابی شدید و غیرقابل جبران ملک
• عدم امکان انتفاع حتی با تعمیر
• احراز ضرورت
• و مهم‌تر از همه اذن صریح حاکم شرع.

3ـ تصمیم کمیسیون‌ها کافی نیست. دیوان عالی کشور تصریح کرد که نظریه کمیسیون‌های اداری جایگزین مجوز شرعی برای فروش وقف نمی‌شود.

4ـ فتوای امام خمینی(ره) معیار است. مطابق فتوای صریح امام خمینی(ره)، وقف و حبس مُؤَبَّد قابل فروش نیست مگر با رعایت شرایط شرعی بسیار دقیق، که در این پرونده احراز نشده است.

نتیجه نهایی پرونده

دیوان عالی کشور در نهایت فرجام‌خواهی را رد کرد، رأی دادگاه تجدیدنظر استان قزوین را تایید نمود و اعلام کرد که رسیدگی به ماهیت وقف و فروش آن، در این مرحله قابل فرجام‌خواهی نیست.

به بیان ساده‌تر، دیوان عالی کشور مهر تایید زد بر این اصل که وقف را نمی‌توان به‌راحتی فروخت، حتی اگر سال‌ها از فروش آن گذشته باشد.

چرا این رأی مهم است؟

این رأی پیام‌های مهمی دارد:

ـ خریداران املاک باید به سابقه وقفی بودن ملک توجه ویژه داشته باشند.

ـ سازمان‌ها و نهادهای دولتی نمی‌توانند بدون مجوز شرعی، اموال وقفی را واگذار کنند.

ـ وصیت واقف و نیت خیراندیشانه او، حتی پس از دهه‌ها، محترم و لازم‌الاتباع است.

سخن پایانی

وقف، فقط یک عنوان ثبتی نیست؛ تعهدی شرعی، اخلاقی و حقوقی است که نسل‌ها را در برمی‌گیرد. رأی اخیر دیوان عالی کشور یادآوری می‌کند که قانون، در کنار فقه، همچنان پاسدار نیت واقفان و حقوق عمومی است؛ حتی اگر مسیر رسیدگی طولانی و پیچیده باشد.

حفظ وقف، حفظ اعتماد عمومی است.

جهت طرح سوالات حقوقی خود به آیدی زیر در تلگرام پیام دهید.

Mtaheri_law@