«هرگز ترکم نکن»
- شناسه خبر: 82180
- تاریخ و زمان ارسال: 19 اردیبهشت 1405 ساعت 07:30
- بازدید :
آرزو سلخوری
رمان «هرگز ترکم نکن» اثر کازوئو ایشیگورو، از آن دست کتابهایی است که بیسروصدا وارد ذهن خواننده میشود و مدتها بعد، تازه سنگینیاش را حس میکنید. این کتاب نه با هیجانهای ناگهانی، بلکه با لحنی آرام و تدریجی، جهانی را ترسیم میکند که در آن انسان بودن، معنایی مبهم و نگرانکننده پیدا میکند.
داستان از زبان «کتی» روایت میشود؛ زنی که به گذشتهاش در مدرسهای شبانهروزی به نام هلیشم نگاه میکند. در ابتدا همهچیز عادی به نظر میرسد: دوستیها، رقابتها، عشقهای نوجوانی. اما هرچه روایت جلوتر میرود، لایههای پنهان این جهان آشکار میشود و خواننده درمییابد که زندگی این شخصیتها از همان ابتدا در مسیری از پیش تعیینشده قرار داشته است.
کازوئو ایشیگورو، نویسندهای ژاپنیتبار که تجربه زیستن میان دو فرهنگ را دارد، در آثارش همواره نگاهی پنهان به فجایع تاریخی ـ از جمله هیروشیما ـ و پیامدهای آن بر روح انسان معاصر داشته است. در این رمان نیز، بیآنکه مستقیما به چنین وقایعی اشاره کند، جهانی را ترسیم میکند که در آن پیشرفت علمی، به بهای فراموشی عواطف انسانی تمام شده است.
رمان «هرگز ترکم نکن» بهطور ضمنی این پرسش را مطرح میکند: آیا علم میتواند تا جایی پیش برود که انسانیت را زیر پا بگذارد؟ پاسخ ایشیگورو نه یک استدلال صریح، بلکه هشداری هنرمندانه و تأملبرانگیز است. او همچون دیگر نویسندگان چندفرهنگی، دغدغهی هویت، ریشه و گمگشتگی انسان مدرن را در دل داستانی ظاهرا ساده جای میدهد.
در این رمان، از تمثیلها بهویژه «ترانه» استفاده میشود؛ ترانهای که گویی خطاب به جهان قدیم، به عصر اومانیسم یا انسانگرایی است: اگر انسانیت را فراموش کنیم، فاجعهای در انتظار ما خواهد بود.
ایشیگورو از همان آغاز، فضایی مبهم و رازآلود خلق میکند. اتفاقات غیرعادی رخ میدهند، اما هیچچیز بهروشنی توضیح داده نمیشود. دانشآموزان هلیشم نه نام کامل دارند ـ فقط نام کوچک و حرف اول نام خانوادگی ـ و نه خانوادهای که به آنها سر بزند. تنها بزرگسالان حاضر، «مراقبها» هستند؛ سرپرستانی که خود نیز در هالهای از ابهام قرار دارند.
تا مدتها مشخص نیست چه کسی این نظام را اداره میکند و مهمتر از آن، چه کسی سرنوشت این کودکان را رقم زده است. زبان روایت نیز بر این ابهام میافزاید. کلماتی چون «شاید»، «ممکن است» و «یقین ندارم» در سراسر متن تکرار میشوند و خواننده را در وضعیتی مشابه شخصیتها قرار میدهند: ندانستن، حدس زدن و پیش رفتن در تاریکی.
اما هرچه داستان جلوتر میرود، این پردهی ابهام بهتدریج کنار میرود و حقیقت آشکار میشود: این کودکان، شبیهسازیشدههایی هستند که برای اهدای اعضای بدنشان پرورش یافتهاند. ایشیگورو خود تاکید کرده که قصد نداشته از این ایده بهعنوان یک معمای علمی ـ تخیلی استفاده کند. او اطلاعات را قطرهچکانی در اختیار خواننده میگذارد، زیرا شخصیتها نیز از حقیقت هویت خود بیخبرند. در نتیجه، خواننده پا به پای آنها به کشف واقعیت میرسد.
با این حال، تمرکز اصلی رمان نه بر خودِ شبیهسازی، بلکه بر پیامدهای اخلاقی و احساسی آن است؛ اگر به کارنامهی ایشیگورو نگاه کنیم، خطی مشترک در آثارش دیده میشود: کاوش در مفهوم هویت و تلاش برای حفظ حس «خود» در برابر تغییرات تاریخی است؛ او بارها به نقش حافظه اشاره میکند ـ اینکه چگونه انسانها از خاطرات خود برای حفظ وقار و معنا در زندگی استفاده میکنند.
در «هرگز ترکم نکن» نیز همین مساله به شکلی پررنگ حضور دارد؛ فضای هلیشم در نگاه اول ایدهآل به نظر میرسد: تاکید بر هنر، بیان درونیات، و سلامت جسمی؛ دانشآموزان دائما تحت معاینهاند، سیگار کشیدن ممنوع است و خلاقیت تشویق میشود اما در پس این ظاهر منظم، نوعی بیاصالتی جریان دارد. وسایل آنها اغلب بیارزش و کهنه است، آموزشها سطحی است و به نظر میرسد که همهچیز با حداقل هزینه اداره میشود.
حتی ترسهای کودکانه ـ مثل داستانهایی درباره جنگل ـ بازتابی تحریفشده اما واقعی از سرنوشت آنهاست. در واقع، هدف از این نظام آموزشی، آمادهسازی روانی برای پذیرش سرنوشت است: ایجاد نوعی خودسرکوبی و انکار تا این افراد بتوانند بدون مقاومت، از یک «اهدای عضو» به «اهدای عضو» بعدی ادامه دهند.
داستان در سطحی دیگر، روایت یک مثلث عشقی میان کتی، تامی و روث است. آنها امیدوارند که عشق بتواند نجاتشان دهد ـ شایعهای وجود دارد که شاید عشق یا هنر بتواند مهلتی برایشان به ارمغان آورد. اما این امید نیز مانند بسیاری از عناصر دیگر زندگیشان، سرانجام رنگ میبازد.
پس از ترک هلیشم، آنها وارد مرحلهای میشوند که نه کاملا آزادند و نه کاملا اسیر ـ برزخی موقت میان کودکی و پایان؛ آنها سفر میکنند، کارهای هنری انجام میدهند، و حتی به دنبال «نمونههای اصلی» خود ـ انسانهایی که ممکن است از روی آنها شبیهسازی شده باشند ـ میگردند. اما ناآگاهیشان از جهان واقعی، هم خندهدار است و هم عمیقا اندوهبار. آنها حتی سادهترین ساختارهای اجتماعی را درک نمیکنند. اینجاست که خواننده نیز در موقعیتی مشابه قرار میگیرد: تلاش برای پر کردن شکافهای دانستهها، حدس زدن، و کنار هم گذاشتن نشانهها. این کنجکاوی، موتور پیشبرنده روایت میشود.
از منظر نقد، یکی از نکات مهم درباره این رمان آن است که برخلاف بسیاری از آثار علمی ـ تخیلی، به جزئیات علمی نمیپردازد. سوالاتی مانند چگونگی زنده نگه داشتن اهداکنندگان یا ساختار اقتصادی این نظام، بیپاسخ میماند.
این انتخاب آگاهانه، داستان را از سطح واقعگرایی علمی به سطحی تمثیلی و اخلاقی منتقل میکند؛ برخی منتقدان این ویژگی را نقطهضعف میدانند و معتقدند که نبود توضیحات منطقی، به باورپذیری لطمه میزند. اما گروهی دیگر آن را نقطه قوت میدانند: زیرا رمان را از بحثهای فنی دور کرده و به پرسشهای بنیادینتری سوق میدهد.
در نهایت، «هرگز ترکم نکن» بیش از آنکه درباره شبیهسازی باشد، درباره «فرسایش امید» است؛ درباره اینکه انسانها چگونه با دانستن حقیقت، آن را سرکوب میکنند و به زندگی ادامه میدهند. این رمان از ما میپرسد: چرا در برابر نارضایتیهای عمیق زندگی، طغیان نمیکنیم؟ چرا یک روز از خواب بیدار نمیشویم و همهچیز را زیر و رو نمیکنیم؟ پاسخ شاید در همان سکوتی باشد که سراسر این رمان را فراگرفته است ـ سکوتی که از هر فریادی بلندتر و از هر تراژدیای ماندگارتر است.
