نتایج کنکور نشانگر فقدان فرصت‌های برابر آموزشی در ایران

منوچهر کلهر ـ استاد بازنشسته دانشگاه فرهنگیان

کنکور سراسری در ایران مهم‌ترین گزینه ورود به دانشگاه‌های برتر و نماد عدالت فرصت‌های آموزشی است. اما آمارها حکایت دیگری دارند: سهم دانش‌آموزان مدارس دولتی عادی در میان نفرات برتر کنکور بسیار ناچیز است. این مسئله نه تنها به‌صورت بازتاب رسانه‌ای مطرح است، بلکه با داده‌های واقعی نیز قابل تأمل است.

داده‌های آماری نشان می‌دهد:

1ـ سال ۱۴۰۳: تنها 7% از نفرات برتر (۲ نفر از ۳۰ نفر) متعلق به مدارس دولتی عادی بودند. به عبارت دیگر، سهم این مدارس به ‌طور چشمگیری کمتر از جمعیت قابل توجه دانش‌آموزی آنهاست.

۲- توزیع سهم مدارس دیگر: دانش‌آموزان مدارس استعدادهای درخشان (سمپاد و تیزهوشان) حدود 73% از نفرات برتر را در هر سه رشته‌ علوم ریاضی، علوم تجربی و علوم انسانی تشکیل می‌دهند. همچنین برخی منابع سهم این مدارس را تا 75% گزارش کرده‌اند.

۳- تحقیق دیگری نیز نشان می‌دهد که سهم مدارس دولتی عادی از رتبه‌های زیر ۳ هزار کنکور (سه گروه آزمایشی) حدود 15% است؛ در حالی که سهم مدارس سمپاد 41%، غیرانتفاعی 18%، نمونه‌دولتی 21% و شاهد تنها 2% بوده است. این آمارها با توجه به جمعیت کل این مدارس قابل توجه است.

4ـ در رشته علوم تجربی، بیش از نیمی از نفرات برتر (احتمالا تا تعداد زیادی) به مدارس سمپاد اختصاص دارد؛ برخی منابع حتی تاکید کرده‌اند که هیچ رتبه برتری از مدارس غیرسمپادی در این رشته دیده نشده است.

5ـ بر اساس گزارشگر روزنامه فرهیختگان، در میان ۳۰ نفر برتر کنکور ۱۴۰۳، تنها دو نفر از مدارس دولتی عادی بودند؛ با احتساب مدارس نیمه‌دولتی، این سهم شاید تا 10% برسد.

طبق نظریه «سرمایه فرهنگی» پیر بوردیو، نظام آموزشی در شرایطی که امکانات آموزشی توزیع نابرابر دارد، نابرابری‌های اجتماعی را بازتولید می‌کند. طبق این نظریه، خانواده‌ها و طبقاتی که دسترسی بیشتری به این اشکال سرمایه دارند، فرزندانشان نیز در نظام آموزشی موفق‌تر خواهند بود. در مقابل، دانش‌آموزان خانواده‌های محروم، به دلیل نداشتن سرمایه فرهنگی کافی، در همان نقطه آغاز رقابت، یک «شکاف ساختاری» را تجربه می‌کنند.

در ایران، مدارس سمپاد و غیردولتی به ‌عنوان نهادهایی که از سرمایه فرهنگی و آموزشی بیشتری برخوردارند، به میدان بازتولید این نابرابری تبدیل شده‌اند. دسترسی به معلمان خصوصی، کتاب‌های کمک‌آموزشی، آزمون‌های آزمایشی و فضای رقابتی شدید، همگی نوعی سرمایه فرهنگی عینیت‌یافته محسوب می‌شوند که عملا امکان دسترسی دانش‌آموزان مدارس دولتی عادی به نتایج مشابه را محدود می‌سازد.

نتایج آماری فوق، دقیقا همین مساله را نشان می‌دهد:

 الف) نابرابری ساختاری در امر آموزش: مدارس سمپاد و غیردولتی با منابع مالی، معلمانی با تخصص بالا و برنامه‌های کنکورمحور، بهتر دانش‌آموزان را آماده می‌کنند.

ب) بازتولید نابرابری آموزشی: همان گروه‌هایی که فرصت‌های آموزشی ویژه‌تری دارند، نتایج بهتر و بیشتری دارند؛ در عوض، مدارس دولتی عادی که بیشترین جمعیت دانش‌آموزی را دارند، از این روند بهره‌ای نمی‌برند.

 ج) نیاز به اصلاح سیاست‌گذاری آموزشی: بدون مداخله مؤثر و داده‌محور از سوی سیاست‌گذاران (بودجه حقیقی، توانمندسازی معلمان، کلاس‌های جبرانی)، شکاف در این چرخه نابرابری بیشتر خواهد شد.

آمارها به‌روشنی نشان می‌دهند که حضور مدارس دولتی عادی در میان نفرات برتر کنکور کمتر از حد انتظار است و این مسئله باید زنگ خطر برای عدالت آموزشی کشور باشد. سهم کم این مدارس، در حالی که اکثر دانش‌آموزان در آن‌ها تحصیل می‌کنند، پیام واضحی از نابرابری ساختاری آموزشی دارد.

پیشنهادات:

1ـ توزیع هدفمند بودجه و امکانات آموزشی به مدارس

2ـ تقویت توسعه حرفه‌ای معلمان

3ـ اجرای کلاس‌ها و برنامه‌های جبرانی برای کنکور در مدارس عادی دولتی

4ـ افزایش دسترسی دانش‌آموزان محروم به منابع آموزشی تکمیلی

5ـ توانمندسازی مدیران میانی و مدارس جهت تهیه برنامه‌های  مناسب